प्रहारच्या फेसबुक पेजला 'लाइक' करा

महाकाय गोरखचिंच बहुगुणी आणि बहुपयोगी आहे. या वृक्षाचं मूळ भारतात नसलं, तरी अनेक प्राचीन ग्रंथांत या वृक्षाचे संदर्भ सापडतात. महत्त्वाचं म्हणजे या वृक्षाखाली बसून गोरक्षनाथांनी शिष्यांना विद्यादान केलं, म्हणून याला गोरखचिंच हे नाव पडल्याचं सांगितलं जातं.

हे दुर्मीळ झाड असून याचं मूळ स्थान आफ्रिकेत आहे. मात्र भारताप्रमाणेच ऑस्ट्रेलिया मोझांबिक येथेही हा वृक्ष आढळतो. ऑस्ट्रेलियात याचं वय 6 हजार वर्ष आहे. तर भारतातही या वृक्षाच्या नोंदी प्राचीन काळापासून सापडतात. या वृक्षाचं रूप एकदम वेगळं असतं. जमिनीलगतचा बुंधा 10 मीटर व्यासाचाही असतो. उंचीकडे तो निमुळता होतो आणि तेथून फांद्या फुटतात. वर्षातले 10-11 महिने हा वृक्ष उघडाबंब, म्हणजे बहुतांशी निष्पर्ण असतो. जूनमध्ये त्याच्यावर पानांची गर्दी दिसते. पाच दलांची सावरीच्या निष्पर्ण पानांसारखी पानं असतात. फुलं पांढ-या रंगाची मांसल आणि पाचच पाकळय़ांची असतात. एका मांसल दांडय़ावर पुंकेसरांचा चेंडू आणि त्यावर शेंडीसारखा स्त्रीकेसर लटकत असतो. फुलं गळून तेथे बाटलीच्या आकाराची फूटभर लांबीची फळं येतात. ती कपाशीच्या बोंडासारखी दिसतात. माकडांना याची कच्ची फळं खूप आवडतात.

या झाडाचा बुंधा मोठा असल्याने अनेक ठिकाणी त्याचा वापर घरासारखा केला जातो. तर परदेशात काही ठिकाणी याचा वापर बस थांबा, दारू साठवण्याची जागा म्हणूनही केला जातो. या झाडाच्या पोकळ भागात 25-30 माणसं आरामात विश्रांती घेऊ शकतात.

याच्या प्रत्येक भागाचा उपयोग होतो. याच्या पानांत ‘क’ जीवनसत्त्व, शर्करा, पोटॅशिअम, टार्टरेट असतं. याच्या ताज्या बियांची भाजी करतात, तर काही वेळा त्या भाजून कॉफीऐवजी वापरतात. गरापासून शीत पेय करतात. त्याचा उपयोग दाह कमी करण्यासाठी होतो. आव, अजीर्ण, अतिसार, भोवळ यांवर या पेयाचा उपयोग होतो. जंगली प्राणी याची पानं आवडीने खातात. माणसं खोडाचे तुकडे चघळून शोष कमी करतात. खोडाच्या आंतर सालापासून मजबूत दोर व गोणपाट तयार केले जातात. फळाच्या वाळलेल्या करवंटय़ांचा उपयोग पाणी पिण्यासाठी करतात. लाकूड हलकं असतं. त्यामुळे गुजरातमध्ये याच्या लाकडापासून मासेमारीसाठी होडय़ा तयार केल्या जातात. अंतर्साल उत्तम, टिकाऊ असल्यामुळे त्याचा वापर ब्राऊन पेपर तयार करण्यासाठी करतात. साधारणपणे 33 फूट व्यास असलेल्या गोरखचिंचेच्या झाडाचं वय दोन हजार वर्ष असू शकतं. आफ्रिकन याची पूजा समृद्धीसाठी करतात. तेथे हा वृक्ष शुभ शकुनाचा प्रतीक मानला जातो.

Marathi Online News