कोलाज

अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य आणि सेन्सॉरशिपचा मुद्दा गेल्या दोन आठवडय़ापासून सलमान रश्दी आणि अमोल पालेकर यांच्यामुळे चर्चेत आहे. साहित्य, चित्रकला आणि नाटक-सिनेमा यांच्या निमित्तानं अधूनमधून सेन्सॉरशिप, सेन्सॉरबाह्य सेन्सॉरशिप आणि अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य याविषयी उलटसुलट चर्चा होत असते. या चर्चेत बऱ्याचदा सरकारला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभं केलं जातं. कारण तसं केल्यानं आपल्या अपयशाबद्दल सरकारवर ठपका ठेवता येतो. शिवाय आपली जबाबदारी आणि जबाबदार नागरिक म्हणून आपल्याकडून असलेल्या अपेक्षा निभावता आल्या नाहीत तरी चालतं. अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याचे पुरस्कर्ते केवळ कलावादी भूमिकेतून समाजाकडे पाहतात, माध्यमांसाठी हे लोक सेलिब्रिटी असल्याने त्यांना वारेमाप प्रसिद्धीही मिळते. त्यामुळे मूळ प्रश्न काय आहे हे समजून न घेताच त्यावर गदारोळ माजत राहतो. आपल्याला जसं स्वातंत्र्य हवं असतं तसंच समाजातल्या इतर घटकांनाही हवं असतं, याचा विचार कलावादी मंडळी करत नाहीत. त्यामुळे गुंता वाढतच राहतो. तेव्हा मूळ प्रश्न काय आहे, तो कसा समजून घेतला पाहिजे आणि त्यासाठी काय करायला हवं या आणि इतर काही मुद्दय़ांची चर्चा करणारे हे काही लेख. पान दोनवर नाटय़-चित्र अभिनेते निळू फुले आणि आणि पान तीनवर विचारवंत नरहर कुरंदकर यांचे लेख या विषयाची व्याप्ती समजून घेण्यास मदत करतील.