मुंबईत लवकरच मोनोरेल धावणार आहे. जमिनीपासून विशिष्ट उंचीवर सुनियोजित पद्धतीने बांधलेल्या खांबावरून धावणा-या या वाहतूक व्यवस्थेमुळे मुंबईतील ट्रॅफिकचा ताण हलका होणार आहे. तसंच दररोज प्रवास करणा-या प्रवाशांनाही मोठा दिलासा मिळणार आहे.

प्रजासत्ताक दिनी म्हणजे २६ जानेवारी रोजी प्रस्तावित ‘मुंबई मोनोरेल’ प्रकल्पाची चाचणी वडाळा येथे यशस्वीरीत्या पार पडली. महानगराच्या वाहतुकीच्या समस्येवर महत्त्वपूर्ण असा उपाय ठरेल, अशी मोनोरेल डिसेंबर २०१०पर्यंत मुंबईत धावू लागेल अशी आश्वासक चिन्हं या चाचणीतून मिळाली व मुंबईकरांना हायसं वाटलं. पण ही मोनोरेल नेमकी कशी चालते? या तंत्रज्ञानाचा उगम कुठून झाला? याविषयी जाणून घेणं यानिमित्ताने रंजक ठरावं.

मोनोरेल पहिल्यांदा १८२०मध्ये रशिया येथे तयार झाली आणि तिचे निर्माते होते इवान एल्मानोव. एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धापासूनच प्रचलित रेल्वे व्यवस्थेला पर्यायी वाहतूक व्यवस्था उभारण्याचे प्रयत्न चालू होते, त्यास मोनोरेलच्या निर्माणानंतर यश आलं. मोनोरेलचं पेटंट मिळविण्याचा व पहिल्या प्रवासी मोनोरेलचा मान मात्र जातो इंग्लंडकडे. इंग्लंडमधील हेन्री पाल्मरने मोनोरेलचं पेटंट मिळवलं व खाणीत मर्यादित जागेत दगडांची ने-आण करण्यासाठी प्रथम तिचा वापर केला. पुढे तिचाच वापर प्रवासी वाहतुकीसाठी झाला.

मोनोरेलच्या सुरुवातीच्या काळात तिचं स्वरूप दोन कडा असलेल्या धातूच्या एका रुळावर चालणारी रेल्वे असं होतं. तिच्या डब्यांची रचना एका रुळावर उभे राहतील, अशी होती. मोनोरेलने प्रस्थापित दोन रुळांच्या रेल्वेस पर्याय उपलब्ध करून दिला, पण वाचून आश्चर्य वाटेल की, १८५७मध्ये दोन रुळांच्या रेल्वे पाठोपाठ प्राथमिक अवस्थेतील ही मोनोरेल भारतातही धावत होती. पतियाला स्टेट मोनोरेल ट्रेनवे (पी.एस.एम.टी.) या नावाने ओळखल्या जाणा-या या संस्थेच्या अंतर्गत अशी मोनोरेल १९१० ते १९२७पर्यंत धावत होती. या मोनोरेलची कार्यपद्धती संयुक्त कार्यप्रणालीवर आधारित होती. ती म्हणजे डब्यांचा भार उचलणारा एकमेव रूळ व हा भार विभागून घेणारी अतिरिक्त चाकं. या मोनोरेलचं इंजिन व डबे आजही नवी दिल्लीच्या राष्ट्रीय रेल्वे संग्रहालय (नॅशनल रेल्वे म्युझियम)मध्ये जतन करून ठेवण्यात आले आहेत.

मोनोरेलला तिच्या रुळांवरून धावण्याच्या किंवा डब्यांच्या स्थितीनुसार दोन प्रकारांत विभागलं जातं.

स्टॅडल बीम मोनोरेल : सध्या प्रचलित असलेला हा मोनोरेलचा प्रकार मुंबईत आपल्याला दिसेल. विशिष्ट प्रक्रिया व पद्धतीने पोलादाच्या जाळीने मजबूत केलेल्या खांबांवरून ही मोनोरेल धावते. डब्यांचा तोल राखण्यासाठी दोन्ही बाजूस रबरी चाकेही असतात. ही पद्धत जर्मनीच्या ‘अलवेग’ या कंपनीने लोकप्रिय केली.

सस्पेंडेड मोनोरेल : या प्रकारात उभारलेल्या खांबांमध्ये रबरी चाके फिरतात व डबे खांबांच्या खाली लोंबकाळत्या अवस्थेत असतात, याला ‘स्कायबस’ असंही नाव आहे. हा प्रकार फ्रान्सच्या ‘सेफेज’ या कंपनीने विकसित केला आहे. बहुतेक मोनोरेलमध्ये ऊर्जेसाठी विद्युत मोटारचा वापर केला जातो; पण हल्ली जर्मन तंत्रज्ञांनी विकसित केलेल्या मॅग्नेटिक लॅविटेशन या चुंबकीय शक्तीचा वापर करून मोनोरेलला ऊर्जा पुरवण्याची सोय झाली आहे. ज्यामुळे मोनोरेल सुपरफास्ट वेगानेही धावू शकते.

• मोनोरेल खांबांवरच उभारली जात असल्याने कमी जागा लागते.
• लोकल रेल्वेच्या बांधणीच्या खर्चापेक्षा मोनोरेलचा खर्च तुलनेने    कमी आहे.          
• प्रचलित वाहतूक व्यवस्थेत मोनोरेल हस्तक्षेप करत नाही.
• मोनोरेल रुळावरून घसरण्याची शक्यताच नाही. (अपवाद : नैसर्गिक आपत्तींमुळे खांबांमुळे काही दोष असल्यास)
• सर्वात महत्त्वाचा मुख्य मुद्दा म्हणजे, मोनोरेल प्रदूषणरहित आहे.

Marathi Online News