प्रहारच्या फेसबुक पेजला 'लाइक' करा

पारंपरिक ऊर्जास्रोतांचा पर्याय शोधण्याचा आटोकाट प्रयत्न सध्या चालू आहे. पृथ्वीवर मोठय़ा प्रमाणावर असलेला मिथेन पुढील काही शतकांची उर्जेची गरज सहजपणे भागवू शकतो, पण मिथेनचा शोध घेऊन त्याचा वापर करणं हे काम सोपं नाही. हे खरं असलं तरी मिथेन शोधून काढण्यासाठी अनेक पद्धतींचा विचार होतोय. कोणी सांगावं, पुढची पिढी पेट्रोलऐवजी मिथेन आपल्या गाडीत भरत असेल!

नैसर्गिक तेल व वायुसाठा सदासर्वकाळ टिकणारा नाही, याची जाणीव सर्वाना आहेच, त्यामुळे नवीन साठे शोधून काढण्याचे प्रयत्न व नवीन ऊर्जास्रोतांचा वापर करून नवी ऊर्जाप्रणाली स्थापित करण्याची जागतिक स्पर्धा सुरू आहे. आज अस्तित्वात असणारे नैसर्गिक तेल व वायूचे साठे काही दशकांनंतर संपणार आहेत, याबद्दल कोणालाच शंका नाही. शास्त्रज्ञांनी या पारंपरिक ऊर्जास्रोतांचा पर्याय शोधण्याचा आटोकाट प्रयत्न चालू केलेला आहे व त्यात त्यांना लक्षणीय यशही मिळालेलं आहे. ढोबळ अंदाजानुसार मिथेनचे 20,000 ट्रिलियन क्युबिक मीटरचे साठे जगभर विखुरलेले आहेत. एवढय़ा मोठय़ा प्रमाणातील मिथेन पुढील काही शतकांची उर्जेची गरज सहज भागवू शकते. आजच्या तेल कंपन्या कालांतराने मिथेन कंपनीत बदलून जातील.

मिथेनची पैदावार सामान्यत: समुद्रातील जमिनीच्या उतारावर होते. नैसर्गिक तेल व वायू ज्याप्रमाणे सजीवांपासून निर्माण होतो, त्याप्रमाणेच मिथेनदेखील उद्गम पावतो. समुद्रातील जमिनीच्या उतारावर गाळ साचलेला असतो. या गाळात अनेक प्रकारचे सुक्ष्मजीव आपले बस्तान बसवून असतात. येथील बॅक्टेरिया सेंद्रीय तत्त्वांचं भक्षण करत असतात व या प्रक्रियेद्वारे आपल्या सभोवतालच्या परिसरात मिथेन व इतर वायू सोडत असतात. ही क्रिया सहाशे ते पंधराशे मीटर पाण्याखाली होत असते. अशा ठिकाणी फार मोठय़ा प्रमाणात दाब व फार कमी प्रमाणात तापमान असतं, त्यामुळे बॅक्टेरियातून बाहेर पडणारा मिथेन वायू मिथेन हायड्रेटमध्ये परिवर्तित होतो. हजारो वर्षे ही क्रिया सुरू राहिल्यास जमिनीच्या उतारावरील गाळात त्यांचा संचय होऊन मोठे साठे तयार होतात. प्रत्येक एक क्युबिक मीटरच्या हायड्रेटमधून एकशे साठ क्युबिक मीटरपेक्षाही जास्त मिथेन मिळू शकतो.

एक युक्ती जी अंमलात आणली जाऊ शकते, ती आहे डिप्रेशरायझेशन. या पद्धतीत हायड्रेट साठय़ाच्या खाली खणून पोकळी निर्माण करून त्या हायड्रेटवरचा दाब कमी करण्यात येतो. कमी दाब निर्माण झाल्यामुळे वरील हायड्रेट वायुरूपात त्या पोकळीत जमा होतील, पण पारंपरिकरीत्या ज्या वेगाने तेल उपसलं जातं त्यामानाने हायड्रेटचं वायूत रूपांतरण व संचय फारच धीम्या गतीने होतं.

मिथेनचा उपसा करण्यासाठी आणखीही एक युक्ती अंमलात आणली जाऊ शकते. ती आहे ‘फाइव्ह स्पॉट’ पद्धत. या पद्धतीत चार टोकांना चार व त्यांच्याबरोबर मधोमध पाचवी विहीर खोदली जाते. मग त्या चार टोकांच्या विहिरींमधून उकळतं पाणी सोडलं जातं. या उकळत्या पाण्यामुळे मिथेन हायड्रेटचं विघटन होतं व तो मधल्या विहिरीतून बाहेर पडतो.

या सर्व सोपस्कारानंतर एक महत्त्वाचा मुद्दा उरतो व तो म्हणजे मिथेन ग्राहकांपर्यंत कसा पोहोचवणार? पेट्रोलचा पुरवठा जसा पाइप व इतर दळणवळणाच्या साधनांतून होतो तसा मिथेनचा करणं तांत्रिकदृष्टय़ा थोडंसं कठीण आहे. सामान्य दाब व तापमानात घनसदृश हायड्रेट वायूत बदलतो व विरळ होतो म्हणून एका विशिष्ट खोलीत (डेप्थ) मिथेन वायू व पाण्याचा संयोग घडवून, त्याचं हायड्रेटमध्ये रूपांतरण करून, हायड्रेटच्या छोटय़ा-छोटय़ा गोळ्या बनवून त्यांचं योग्यरीत्या जतन करण्याचा एक उपाय योजला जात आहे. या गोळ्यांची मग पाणबुडीसदृश बोटींतून ने-आण करणं सहज शक्य होईल.

Marathi Online News