मेंडोलिनमध्ये लीन
वादन आणि स्वभाव हे दोन्ही मधाळ असलेल्या किशोर देसाई यांचं मॅचिंग कोणत्याही वादक, संगीतकार वा गायक-गायिकेसमवेत सुरेलच होई. साठ वर्षाच्या त्यांच्या मेंडोलिन वादनाच्या करिअरमध्ये त्यांचा कुठेही, कधीही संघर्ष झाला नाही.
संगीतात अनेक वाद्यांच्या गुणधर्माचं संबोधन हे त्यांच्यातून निर्माण होणा-या साउंडवरून केलं जातं. ढोल म्हटल्यावर ‘ढम्.. ढम्’, इलेक्ट्रिक गिटार म्हटल्यावर ‘टय़ॉँव.. टेडेट्टे.. टय़ॉँव’, ब्रास म्हटल्यावर ‘फोफ्फो.फॉँ’ इत्यादी. तसं फिल्म सॉँग रेकॉर्डिग फॅक्टरीतल्या वाद्ययंत्रांच्या ताफ्यात स्ट्रींग्ज इंस्ट्रमेंट्सच्या कॅटॅगरीत ‘ल्यूट’ फॅमिलीतलं कीर्ती महान असलेलं पण लहानसं एक वाद्य आहे. गिटारच्या तुलनेत ते आकारानं जरा ‘टिंगू’च आहे. त्याचा साउंडही ‘टिंग..टिंग’नीच हेरला जातो. मोठ्या स्टेज शोजमधूनही हे जेव्हा वाजतं त्यावेळी ‘ढॅँ..ढॅँ..’ करणारी राक्षसी वाद्यंही ज्याच्या सौम्यतेचा व कर्णमधुरतेचा आदब राखून गप्प राहतात ते वाद्य ‘मेंडोलिन’. फिल्म संगीताच्या इतिहासात मेंडोलिन ज्या-ज्या गाण्यांत वाजलंय ती हमखास पॉप्युलर झालीयत अशी फॅक्टही आहे. संगीतकार सज्जाद हे प्रख्यात मेंडोलिन वादक होते व आजही त्यांच्या नावाला सलाम केला जातो. जुन्या काळातले उल्लेखनीय मेंडोलिन वादक म्हणून परशुराम (अमर हळदीपूरचे वडील) व आयझॅक डेव्हिड ही नावं आवर्जून घेतली जातात. पाठोपाठ लक्ष्मी-प्यारे जोडीपैकी लक्ष्मीकांत हे नाव ते संगीतकार होण्यापूर्वी व झाल्यानंतरचाही काही काळ एक उत्कृष्ट मेंडोलिन वादक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
शंकर-जयकिशनच्या एंट्रीच्याच ‘बरसात’मधल्या एकाहून एक हिट गाण्यांच्या धुवांधार वर्षावानंतर ‘आवारा’च्या ‘घर आया मेरा परदेसी’च्या धूननं सगळय़ा जगाला मेंडोलिनचं वेड लावलंय ते कायमचंच. जसं ग्रूप व्हायोलिन्स किंवा पियानो अॅकॉर्डियनच्या लाजवाब वापराचं ग्रॅँड प्रदर्शन म्हणजे केवळ शंकर-जयकिशन हे समीकरण समजलं जाई त्यात तितक्याच ठोसपणे मेंडोलिनचंही नाव घेता येईल.
‘आवारा’च्याच काळात ‘मर्फी’ या रेडिओ कंपनीनं एक संगीत स्पर्धा आयोजित केली होती. तिच्यात एका मुलानं ‘आवारा हूँ!’ हे गाणं मेंडोलिनवर जबरदस्त वाजवून पहिला क्रमांक मिळवला होता. त्या स्पर्धेची चर्चा चौफेर पसरत गेली. संगीतकार शंकरजींनी कल्याणजींना कोण हा मुलगा, म्हणून विचारलं. नंतर कल्याणजी त्यांना त्या मुलाच्या घरी त्याचं कौतुक करायला घेऊन गेले. शंकरजी कोण आहेत हेही त्याला ठाऊक नव्हतं. तरीही त्यांना त्या मुलानं मेंडोलिनवर ‘घर आया मेरा परदेसी’ वाजवून दाखवलं नि म्हणाला होता की, शंकर जयकिशन मला फार आवडतात. त्याचं हे उत्तर नाही पण मेंडोलिन ऐकून मात्र शंकरजींनी त्याला ‘दोन तर ग्रेट मेंडोलिन प्लेअर्स आमच्याकडे असतातच, पण जेव्हा-जेव्हा रेकॉर्डिगला तिसरं मेंडोलीन घेऊ तेव्हा ते तूच वाजवशील’ अशी ऑफर दिली नि ऑपेरा हाउसमध्ये होणा-या त्यांच्याच ‘आह’ सिनेमाच्या प्रीमिअरचं. आमंत्रण त्या बच्चूला देऊन ते निघाले. संगीत स्पर्धेतून लहानपणी मिळवलेलं कलागुणांचं विजेतेपद बहुतेकजण आयुष्यभर पुढे काहीही न करता त्याला फक्त कुरवाळत बसतात. पण ज्या मुलानं आपलं विजेतेपद हे अविरत साधना, आराधना, कष्ट नि प्रामाणिकपणा यांचा अंगीकार करून उन्नत केलं ते आजचे फिल्म इंडस्ट्रीतले मेस्ट्रो मेंडोलिन प्लेअर आदरणीय किशोरभाई देसाई.
कापड मिल उद्योजकाची परंपरा लाभलेल्या व संगीतप्रेमी वडिलांचं सशक्त प्रोत्साहन मिळालेल्या किशोरजीनं लहानपणी चौपाटी परिसरात राहात असल्यापासूनच ऑपेरा हाउसच्या देवधर स्कूल ऑफ इंडियन म्युझिकमधून हार्मोनियम व मेंडोलिनच्या शास्त्रीय शिक्षणाला सुरुवात केली होती. उद्योगपती जयानंद खिरा यांच्या शिफारशीने आग्रा घराण्याचे गायक उस्ताद खादीम हुसेन खॉँ यांच्याकडून गंडाबंधनाने त्यांना गायकीची तालीम मिळाली. किशोरभाईंना उस्ताद अली अकबर खॉँ साहेबांसारखे सरोदचे दिग्गज गुरू लाभले आणि रेकॉर्डिग वाजवता वाजवता आयझॅक डेव्हिड साहेबांकडूनही त्यांना स्टाइल्सचं गायडन्स मिळत गेलं.
किशोरजींना शाळेत असल्यापासूनच अनिल बिश्वासपासून त्यांना अनेक संगीतकारांच्या सहाय्यक होण्यासाठी ऑफर्स येत राहिल्या ज्या त्यांनी एसएससी होईपर्यंत थोपवून धरल्या होत्या. त्यानंतर सी. रामचंद्र यांच्यासाठी वादक म्हणून वाजवताना ते त्यांचे सहाय्यक होऊन दोघांमधलं नातं हे सोबतच पिता व मानसपुत्राचंही होऊन गेलं. चितळकरांच्या संगीतात ‘आंचल’, ‘अमर रहे प्यार’नंतर उल्लेख करण्याजोग्या ‘नवरंग’मधल्या चारांपैकी ‘तू छुपी है कहां,’ ‘आधा है चंद्रमा रात आधी’ या पॉप्युलर गाण्यात सरोद, मेंडोलिन तसंच ‘घरकुल’मधल्या ‘मलमली तारुण्य माझे’ या गाण्यात किशोरजींनी स्वरमंडल वाजवलंय. त्यांच्या कारकीर्दीतला असा एकही मोठा संगीतकार सापडणार नाही की ज्यांनी किशोरभाईंना कधी बोलावलं नाही.शंकर - जयकिशनसाठी अधूनमधून वाजवता ‘बसंत बहार’ सिनेमाच्या ‘नैन मिले चैन कहॉँ’ या गाण्यातलं या यंग चॅपनं वाजवलेलं मेंडोलिन जयकिशनला फार आवडलं व तिथपासून त्यांनी तिसरं मेंडोलिनही फिक्स करून टाकलं आणि टॉप ग्रेडेड आर्टिस्टच्या रॅकमधून किशोरभाईंची सफर सुरू झाली ती पुढे ‘अनाडी’तलं ‘किसी की मुस्कुराहटों पे’, ‘जिस देश में गंगा बहती है’मधली ‘आ अब लौट चलें’, ‘हम भी है, तुम भी हो’ इ. शम्मी कपूरचा रोल असलेल्या ‘जंगली’तली ‘अय्यय्या सुकू’, ‘काश्मीर की कली हूं मैं’, ‘नैंन तुम्हारे मजेदार’ ही गाणी शंकर- जयकिशनच्याच ‘संगम’मधलं मुकेशचं ‘ओ मेहबूबा’चं इंट्रो मेंडोलिन, तसंच ‘प्रोफेसर’, ‘हमराही’, ‘जिंदगी’, ‘बेटी बेटे’, ‘मेरा नाम जोकर’, ‘मेरे हुजूर’, ‘लाल पत्थर’, ‘संन्यासी’ अशा व अधल्या-मधल्या सगळय़ा सिनेमाच्या मेजर गाण्यांमधून किशोरजींचा सहभाग आहे.
किशोर कुमार, कल्याणजी-आनंदजी, पंचम, लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल, मुकेश, आनंद बक्षी, भूपेंद्रही इथे केवळ नावं नाहीत तर ही किशोरभाईंची जिगरी दोस्त मंडळी आहेत. कल्याणजी-आनंदजींच्या पहिल्या सिनेमापासून ‘छलिया’मधलं ‘डम डम डिगा डिगा’ किंवा ‘छलिया मेरा नाम’, ‘हिमालय की गोद में’मधली ‘एक तू जो मिला’, ‘मैं तो एक ख्वाब हूँ’, विशेष म्हणजे ‘चॉँद सी मेहबूबा हो मेरी’ यातलं ठेक्यातलं मेंडोलिन तसंच ‘फूल बने अंगारे’मधल्या ‘चॉँद आहे भरेगा’ गाण्यातलं लाजवाब मेंडोलिन प्रदर्शन हे कल्याणजी-आनंदजीसोबतचे काही लँडमाक्र्स्. लक्ष्मीजी खुद्द मेंडोलिन वादक असूनही त्यांच्या ‘पारसमणी’तल्या ‘हंसता हुआ नुरानी चेहरा’पासून सगळय़ा गाण्यांत, ‘मिलन’मधल्या ‘हम तुम युग-युग से’, ‘बोल गोरी बोल’, ‘फर्ज’मधलं ‘हम तो तेरे आशिक हैं’ ही लता-मुकेशची व लता-रफीच्या ‘इज्जत’मधल्या ‘ये दिल तुम बिन कहीं लगता नहीं’सारख्या अनेक मेलडियस गाण्यांत किशोरभाई दिसतात. पंचम आणि किशोरभाई हे मित्रही आणि सरोदमधले उ. बहादूर हुसेन खॉँ यांच्याकडचे गुरुबंधूही. एस.डी व आर.डीकडे किशोरभाई फिक्स होते. ‘गाईड’चं ‘कॉँटों से खींच के’, ‘प्यार का मौसम’मधल्या रफींनी गायलेल्या ‘तुम बिन जाऊँ कहां’ गाण्यातलं किशोरजींचं वादन हे मेंडोलिनमधलं एक अनोखं उदाहरण बनलंय. संगीतकार रवीसाठी पहिलंच गाणं वाजवलं ते ‘चौदहवी का चॉँद हो’ त्याचं यश किती सांगावं. मदन मोहनबरोबर ‘वो भूली दास्तॉं’, ‘आप की नजरों ने समझा’ (सहवादक लक्ष्मीजी), ‘नैना बरसे’, ‘शौक नजर की बिजलियॉँ’, ‘तू जहॉँ-जहॉँ चलेगा’, संगीतकार रोशनचं ‘जो वादा किया वो’, हेमंत कुमारचं ‘कहीं दीप जले’, ‘पिया ऐसो जिया में’, उषा खन्नाचं ‘हम हिंदुस्तानी’मधलं ‘छोडो कल की बातें’ अशा हजारो हिट गाण्यांमध्ये किशोरभाई देसाई हे फिल्म म्युझिक विश्वात अनेकदा संगीतकारांना धून बांधताना सहायक म्हणून तर कधी म्युझिक कंडक्टर या भूमिकेतून, कधी सरोद, तर कधी ऊद, कानून, बेंजो, हार्मोनियम वादनामधून आणि जास्तीत-जास्त एक सर्वमान्य असा उच्च कोटीचा मेंडोलिनवादक म्हणून परिचित आहेत.
वरकरणी मेंडोलिन वाजवलेली मेलडी फ्रेज ऐकून ‘हे तर बुलबुल तरंग आहे’ असं मेंडोलिनचा परिचय नसणारे बेधडक म्हणतात, कारण दोन्ही वाद्यांमध्ये साधर्म्यही आहे. निदान प्लेक्ट्रम (तारांतून नाद निर्माण करण्याचं बदामाकृती प्लास्टिकसदृश मटेरियलचं पातं) छेडताना मनगटाचा अॅँगल वेगवेगळा असला तरी -हिदमिक अॅक्शन तरी तश्शीच आहे. आकार लहान, ताराही बारीक त्यामुळे आवाजही नाजूक आणि म्हणून गाण्याच्या मोठ्या ध्वनिमुद्रणात हे कधी सिंगल नसतं (सिच्युएशनली असतंही). कुणीही दोघं किंवा तिघं वाजवताना त्यांचं प्रत्येक तारेचं टय़ूनिंग, प्लकिंग, लयकारी या गोष्टी इतक्या परफेक्ट सिंक्रोनाइझ्ड् होतात की जणू ते कुणी एकटाच वाजवतोय असं वाटावं. सिक्रोनायझेशन हे तत्त्व कोणत्याही संगीतात एक कम्फर्ट स्थापित करत असतं. वादन आणि स्वभाव हे दोन्ही मधाळ असलेल्या किशोरजीचं हे मॅचिंग कोणाही वादकासोबत सुंदर नि सुरेल होई. किशोरजींचं आत्मिक योगदान हे इतकं परिणामकारक की लता, किशोर, रफी, मन्ना डे, मुकेशसारखे बडे गायक किंवा नौशाद, बर्मन, मदन-मोहन, सलीलदा, चित्रगुप्त, रोशन, खय्याम, जयदेवसारखे श्रेष्ठ संगीतकार वा सॅबेस्टाइन, दत्ताराम, प्यारेभाई, जॉनी गोम्स, फ्रॅँकी, कोरसी लॉर्ड यासारखे अॅरेंजर्स तसंच सहवादक या सर्वाना किशोरभाईंचा प्रेझेन्स हा सुखद व प्रमोदकारी वाटायचा आणि परिणामी ते सर्वाना गाण्याच्याही यशातले लकी म्युझिशियन वाटू लागले. परमश्रद्धेय लतादीदी हे त्यांचं निस्सीम आदराचं असं गुरुस्थान आहेत नि दीदींचेही ते एक लाडला स्वर आहेत. त्या शक्तीमुळे आजही ते गुंतलेले आहेत, कामात आणि रियाझात. त्यांचा कार्यकाल 60 च्या दिशेने आलेखित होतोय. या कालात त्यांचा कुठेही व कोणाशीही कधी संघर्ष झाला नाही, या लीनतेतूनच त्यांचं व्यक्तिश्रेष्ठत्व कळावं.
Facebook
Twitter
Google
MySpace
मित्रांना ईमेल करा
छापील मजकुर
प्रिंट
राशीभविष्य
Home
Set as homepage 
Add to favorites
Mobile
RSS
Plain text
Archive
प्रतिक्रियां (0 पोस्टेड ):
तुमची प्रतिक्रिया पोस्ट करा