दिवाळीचा सण जवळ येत आहे आणि संपूर्ण उत्तर भारत त्याच्या उत्साहात जोरदार तयारी करत आहे. नवरात्रीनंतरच्या करावा चौथपासून दिवाळीचे दिवस मोजण्यास सुरुवात होते. तसेच, दक्षिणेत दिवाळी साजरी करण्याची परंपरा उत्तर भारतात तितकी प्रचलित नाही. दक्षिण भारतातही हा सण साजरा केला जातो, पण थोड्या वेगळ्या पद्धतीने. चला जाणून घेऊया की दक्षिण भारतातील दिवाळी उत्तरेपेक्षा कशी वेगळी आहे? दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये या काळात कोणत्या परंपरा पाळल्या जातात?
उत्तर भारतात अशी एक सामान्य धारणा आहे की भगवान रामाने लंकेचा राजा रावणावर विजय मिळविण्यासाठी देवीची पुजा केली. त्याला पराभूत करण्यात ते यशस्वी झाले आणि नंतर लंकेहून अयोध्येला परतले. रामाच्या परतण्याची बातमी मिळताच, अयोध्येच्या रहिवाश्यांनी संपूर्ण शहर सजवले, दिवे लावले आणि त्यांच्या आगमनाचा आनंद साजरा केला. या प्रसंगाचे स्मरण करण्यासाठी उत्तर भारतात दिवाळी साजरी केली जाते.
उत्तर भारतापेक्षा काय वेगळेपणा?
उत्तर भारतात दिवाळीची सुरुवात धनतेरसने होते असे मानले जाते. दिवाळीच्या दोन दिवस आधी धनतेरस येतो. त्याआधी घरे स्वच्छ केली जातात. धनतेरसला मिठाई तयार केली जाते. सोन्या-चांदीचे दागिने आणि नाणी, चांदी आणि इतर धातूंपासून बनवलेली भांडी इत्यादी खरेदी केली जातात. शिवाय, या दिवशी झाडू आणि धने खरेदी करणे शुभ मानले जाते. कालांतराने, या वस्तू वाढल्या आहेत आणि आता लोक या दिवशी वाहने देखील खरेदी करतात. दिवाळीच्या दिवशी लोक विशेषतः भगवान गणेशासह देवी लक्ष्मीची पूजा करतात. घरांमध्ये मातीचे दिवे लावले जातात आणि रंगीबेरंगी दिवे लावले जातात. घरे फुलांनी आणि रांगोळीने सजवली जाते.
उत्तर भारतात, दिवाळीचे एक प्रमुख आकर्षण म्हणजे फटाके. शिवाय, दिवाळी ही हिंदू आर्थिक वर्षाची सुरुवात देखील दर्शवते. म्हणून व्यापारी देखील हा सण मोठ्या उत्साहाने साजरा करतात. उत्तर भारतातील अनेक भागात रामायणातील दृशे दर्शवणारी पथनाट्ये देखील सादर केली जातात. दिवाळीला फटाके फोडण्याची परंपरा बऱ्याच काळापासून चालत आली आहे. परंतु दक्षिणेत दिवाळी खूप वेगळ्या पद्धतीने साजरी केली जाते.
दक्षिण भारतातील राज्यांमधील विविध परंपरा
दक्षिण भारतातील राज्यांमध्ये दिवाळी साजरी करण्याची परंपरा थोडी वेगळी आहे. त्या संबंधित वेगवेगळ्या श्रद्धा आहेत. तमिळनाडूमध्ये दिवाळी नरक चतुर्दशी म्हणून साजरी केली जाते. तमिळनाडूप्रमाणेच केरळमध्येही असा विश्वास आहे की हा सण भगवान श्रीकृष्णाने नरकासुर राक्षसाच्या वधाचे प्रतीक आहे. शिवाय, दक्षिण भारतात या दिवशी राजा बालीची पूजा केली जाते.
हा उत्सव नरकासुराच्या वधाचे प्रतीक आहे.
दक्षिण भारतात, उत्तरेपेक्षा दिवाळी कमी थाटामाटात साजरी केली जाते. खरं तर, भारतातील दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये, दिवाळी त्या दिवशी साजरी केली जाते जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाची पत्नी सत्यभामा हिने त्यांना नरकासुराचा वध करण्यास सांगितले होते. ही तारीख सहसा दिवाळीच्या एक दिवस आधी येते. दिवाळी आमवस्येच्या दिवशी साजरी केली जाते. दक्षिण भारतात, नरक चतुर्दशी ही उत्सवाची खरी सुरुवात आहे.
राजा बळीची पूजा
दक्षिण भारतात, राजा बळी यांची विशेष पूजा केली जाते. असे मानले जाते की त्रेता युगात बळी एक शक्तिशाली आणि धार्मिक राजा होता. त्याचे राज्य विशाल आणि समृद्ध होते. तो एक महान परोपकारी देखील होता, ज्याची कीर्ती दूरवर पसरली होती. तो त्याच्या परोपकारासाठी ओळखला जात असे आणि त्याच्या प्रजेच्या कल्याणासाठी नेहमीच काम करण्यास तयार असे.
असे म्हटले जाते की एके दिवशी, राजा बळीची परीक्षा घेण्यासाठी, भगवान विष्णूने वामनाचे रूप धारण केले. त्याने त्याच्याकडे जाऊन तीन पावले जमीन मागितली. राजा बळीने संकोच न करता त्याला तीन पावले देण्याचे वचन दिले, म्हणून भगवानांनी एका पावलात संपूर्ण पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात संपूर्ण स्वर्ग मोजला. त्यानंतर राजा बली त्याच्यासमोर झोपला आणि त्याचे शरीर त्याला अर्पण केले. यावर प्रसन्न होऊन, भगवान विष्णूने त्याला पाताळाचा राजा बनवले आणि त्याला वरदान दिले की तो वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटण्यासाठी पृथ्वीवर परत येईल. तेव्हापासून, राजा बळी दिवाळीला आपल्या प्रजेला भेट देतो असे मानले जाते. म्हणूनच लोक राजा बळीच्या पुतळ्यासमोर किंवा चित्रासमोर दिवे लावतात आणि मिठाई अर्पण करतात.
तेल स्नानाची परंपरा
दक्षिण भारतात, नरक चतुर्दशी हा सण सामान्यतः घरांची स्वच्छता, तेलाने स्नान आणि मिठाई खरेदी करून साजरा केला जातो. लोक नवीन कपडे घालतात आणि एकमेकांशी मिठाईची देवाणघेवाण करतात. परंतु, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेशसह अनेक दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये, नरक चतुर्दशीला तसेच दिवाळीला फटाके फोडण्याची परंपरा आता उत्तर भारताप्रमाणेच वेगाने वाढत आहे.