मुंबई : राज्यातील २९ महानगरपालिकांच्या निवडणुकांचे निकाल लागल्यानंतर गेली आठवडाभर सुरू असलेली उत्सुकता आता शिगेला पोहोचली आहे. सर्वांचे लक्ष लागून असलेल्या महापौरपदाच्या आरक्षणाची सोडत आज अखेर मुंबईतील मंत्रालयात पार पडली. या सोडतीमुळे आगामी अडीच वर्षांसाठी कोणत्या महापालिकेत कोणत्या प्रवर्गाचा महापौर विराजमान होणार, याचे चित्र आता स्पष्ट झाले असून राजकीय हालचालींना वेग आला आहे. नगरविकास राज्यमंत्री माधुरी मिसाळ यांच्या अध्यक्षतेखाली ही आरक्षण प्रक्रिया अत्यंत पारदर्शकपणे पूर्ण करण्यात आली. मंत्रालयातील या कार्यक्रमासाठी विविध महापालिकांचे प्रतिनिधी आणि राजकीय नेते उपस्थित होते. १५ जानेवारीला मतदान आणि १६ जानेवारीला निकाल जाहीर झाल्यानंतर, सत्तेची गणिते मांडण्यासाठी आरक्षण सोडतीची प्रतीक्षा सर्वच राजकीय पक्षांना होती. आज जाहीर झालेल्या आरक्षणावर आता हरकती आणि सूचनांची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर अधिकृत अधिसूचना काढली जाईल. त्यानंतर संबंधित महानगरपालिकांच्या आयुक्तांकडून महापौर निवडीचा कार्यक्रम जाहीर केला जाईल. ज्या शहरांमध्ये कोणत्याही एका पक्षाला स्पष्ट बहुमत मिळालेले नाही, तिथे आता आरक्षणावरून मित्रपक्षांशी वाटाघाटी आणि 'फिल्डिंग' लावण्यास सुरुवात झाली आहे.
आरक्षणाचे सविस्तर गणित
मंत्रालयात झालेल्या या सोडतीनुसार २९ महापालिकांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे करण्यात आले आहे
- अनुसूचित जाती (SC) : ३ महापालिका
- अनुसूचित जमाती (ST): १ महापालिका (कल्याण-डोंबिवली)
- इतर मागासवर्गीय (OBC): ८ महापालिका
- सर्वसाधारण (खुला प्रवर्ग): १७ महापालिका
- या आरक्षण सोडतीमुळे अनेक राजकीय गणिते बदलणार असून, विशेषतः महिला आरक्षणाने अनेक दिग्गज नेत्यांच्या प्रभागातील समीकरणे आव्हानात्मक ठरणार आहेत.
विभाग | महानगरपालिका | आरक्षणाचा प्रवर्ग | आरक्षण (महिला/खुला) |
| कोकण | मुंबई (BMC) | खुला प्रवर्ग | महिला |
| ठाणे | अनुसूचित जाती (SC) | खुला | |
| नवी मुंबई | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| कल्याण-डोंबिवली | अनुसूचित जमाती (ST) | खुला | |
| उल्हासनगर | ओबीसी प्रवर्ग | ||
| मिरा-भाईंदर | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| भिवंडी-निजामपूर | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| वसई-विरार | खुला प्रवर्ग | सर्वसाधारण | |
| पनवेल | ओबीसी प्रवर्ग | ||
| पश्चिम महाराष्ट्र | पुणे | खुला प्रवर्ग | महिला |
| पिंपरी-चिंचवड | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| सोलापूर | खुला प्रवर्ग | सर्वसाधारण | |
| कोल्हापूर | ओबीसी प्रवर्ग | सर्वसाधारण | |
| सांगली-मिरज-कुपवाड | खुला प्रवर्ग | ||
| इचलकरंजी | ओबीसी प्रवर्ग | ||
| उत्तर महाराष्ट्र | नाशिक | खुला प्रवर्ग | महिला |
| अहिल्यानगर | ओबीसी प्रवर्ग | महिला | |
| धुळे | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| जळगाव | ओबीसी प्रवर्ग | महिला | |
| मालेगाव | खुला प्रवर्ग | ||
| मराठवाडा | छत्रपती संभाजीनगर | खुला प्रवर्ग | |
| नांदेड-वाघाळा | खुला प्रवर्ग | महिला | |
| लातूर | अनुसूचित जाती (SC) | महिला | |
| परभणी | |||
| जालना (नवनियुक्त) | अनुसूचित जाती (SC) | महिला | |
| विदर्भ | नागपूर | महिला | |
| अमरावती | |||
| अकोला | नागरिकांचा मागास प्रवर्ग (OBC) | महिला | |
| चंद्रपूर | नागरिकांचा मागास प्रवर्ग (OBC) | महिला | |
| यवतमाळ (नवनियुक्त) | |||
| वर्धा (नवनियुक्त) |
१५ शहरांत महिला महापौर विराजमान होणार
राज्यातील २९ महानगरपालिकांच्या महापौरपदासाठी आज मंत्रालयात पार पडलेल्या आरक्षण सोडतीत महिलांचे वर्चस्व पाहायला मिळाले आहे. ५० टक्के महिला आरक्षणाच्या धोरणानुसार, २९ पैकी तब्बल १५ महानगरपालिकांच्या कारभाराची धुरा आता महिला महापौरांच्या हाती असणार आहे. या निर्णयामुळे राज्यातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर वाढणार असून, अनेक महापालिकांमधील मातब्बर पुरुष नेत्यांचे महापौर होण्याचे स्वप्न मात्र धुळीस मिळाले आहे.
ओबीसी आणि एससी प्रवर्गात कोणाची बाजी?
आरक्षणाच्या नवीन सोडतीनुसार, महत्त्वाच्या शहरांमधील जागा महिलांसाठी राखीव झाल्या आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने:
ओबीसी महिला: अहिल्यानगर, जळगाव, अकोला आणि चंद्रपूर या चार महत्त्वाच्या शहरांमध्ये आता 'ओबीसी महिला' प्रवर्गातून महापौर निवडला जाईल.
अनुसूचित जाती (SC) महिला: लातूर आणि नव्याने स्थापन झालेल्या जालना महानगरपालिकेत 'अनुसूचित जाती महिला' प्रवर्गासाठी आरक्षण निश्चित करण्यात आले आहे.
आरक्षण जाहीर होताच सर्वच राजकीय पक्षांमध्ये खळबळ उडाली आहे. अनेक शहरांमध्ये ज्या पुरुष नेत्यांनी आपल्या पक्षाचा विजय खेचून आणला होता, त्यांना आता या आरक्षणामुळे माघार घ्यावी लागणार आहे. परिणामी, आता पक्षांना सक्षम आणि अनुभवी महिला उमेदवारांचा शोध घेण्यासाठी मोठी कसरत करावी लागणार आहे. ज्या ठिकाणी स्पष्ट बहुमत आहे, तिथे आपल्याच घरातील किंवा विश्वासातील महिला नगरसेविकेला महापौरपदी बसवण्यासाठी नेत्यांनी मोर्चेबांधणी सुरू केली आहे.