भारताच्या विविध भागांत H1N1 म्हणजेच इन्फ्लूएंझा A (H1N1) च्या रुग्णांमध्ये वाढ होत असल्याचे दिसून येत आहे. इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्चच्या (ICMR) रुग्णालये आणि निदान केंद्रांच्या देखरेख नेटवर्कमध्ये इन्फ्लूएंझाच्या रुग्णसंख्येत वाढ नोंदवली जात आहे. ताप, खोकला, घसादुखी, अंगदुखी आणि थकवा यांसारखी लक्षणे असलेल्या रुग्णांची संख्या वाढत आहे. (H1N1 Virus)
H1N1 संसर्गाची लक्षणे दिसल्यानंतर अनेकजण ताप आणि अंगदुखीसाठी पॅरासिटामॉल घेतात. मात्र, पॅरासिटामॉल हे अँटीव्हायरल औषध नाही. ते ताप, डोकेदुखी आणि अंगदुखी यांसारखी लक्षणे कमी करण्यास मदत करते; मात्र H1N1 विषाणूच्या वाढीवर थेट परिणाम करत नाही. त्यामुळे रुग्णाची लक्षणे, त्यांची तीव्रता आणि संबंधित व्यक्तीला असलेले आरोग्यविषयक धोके यावर अवलंबून असते.
H1N1 म्हणजे काय?
H1N1 हा इन्फ्लूएंझा A विषाणूचा एक उपप्रकार आहे. हा विषाणू प्रामुख्याने श्वसनसंस्थेला प्रभावित करतो. शरीरात विषाणूचा संसर्ग झाल्यानंतर रोगप्रतिकारक यंत्रणा त्याच्याशी लढण्यासाठी सक्रिय होते. या प्रतिकारशक्तीच्या प्रतिक्रियेमुळे शरीराचे तापमान वाढू शकते. बहुतेक H1N1 रुग्णांमध्ये ताप साधारण ३ ते ५ दिवस टिकतो, तर गंभीर प्रकरणांमध्ये तो ७ दिवसांपर्यंत राहू शकतो. ताप साधारण १००.४ ते १०४ अंश फॅरेनहाइटपर्यंत असू शकतो. यासोबत थंडी वाजणे, डोकेदुखी, अंगदुखी, खोकला, घसादुखी आणि थकवा अशी लक्षणे दिसू शकतात. (H1N1 Virus)
H1N1 मध्ये पॅरासिटामॉल काय करते?
H1N1 संसर्गादरम्यान पॅरासिटामॉलचा वापर ताप आणि त्यासोबत होणारी अस्वस्थता कमी करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे खालील लक्षणांपासून आराम मिळण्यास मदत होऊ शकते.
- ताप
- डोकेदुखी
- अंगदुखी
- थंडी वाजणे
- सर्वसाधारण अस्वस्थता
मात्र, पॅरासिटामॉल विषाणू नष्ट करत नाही किंवा त्याची प्रतिकृती तयार होण्याची प्रक्रिया थांबवत नाही. त्यामुळे केवळ ताप कमी झाला म्हणून संसर्ग पूर्णपणे नियंत्रणात आला असे समजणे योग्य नाही.
सौम्य लक्षणे असतील तर पॅरासिटामॉल पुरेसे ठरू शकते?
सौम्य संसर्गाच्या काही प्रकरणांमध्ये डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार लक्षणांवर उपचार करून घरीच विश्रांती घेता येऊ शकते. अशा वेळी ताप, वाहणारे नाक, सौम्य खोकला आणि थकवा यांसारखी लक्षणे असू शकतात. ऑक्सिजनची पातळी सामान्य असणे आणि कोणतीही उच्च-जोखीम वैद्यकीय स्थिती नसणे हेही महत्त्वाचे आहे. घरच्या घरी काळजी घेताना पुरेसे पाणी व द्रवपदार्थ घेणे, विश्रांती घेणे, पौष्टिक आहार घेणे आणि लक्षणांवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. मात्र, H1N1 संसर्ग झालेल्या प्रत्येक व्यक्तीमध्ये लक्षणांची तीव्रता सारखी नसते. त्यामुळे लक्षणे दिसताच योग्य वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. (H1N1 Virus)
अँटीव्हायरल औषधे कधी आवश्यक असतात?
H1N1 सारख्या इन्फ्लूएंझा संसर्गासाठी डॉक्टर काही रुग्णांना अँटीव्हायरल औषधे देऊ शकतात. ओसेल्टामिव्हिर (Tamiflu) हे इन्फ्लूएंझासाठी वापरले जाणारे प्रमुख अँटीव्हायरल औषध आहे. हे शरीरातील इन्फ्लूएंझा विषाणूची वाढ आणि प्रसार कमी करण्यास मदत करते. अँटीव्हायरल औषधांमुळे आजाराची तीव्रता कमी होण्यास आणि बरे होण्याचा कालावधी कमी होण्यास मदत होऊ शकते. काही गंभीर गुंतागुंत, जसे की न्यूमोनिया, टाळण्यासही त्यांची मदत होऊ शकते.
उपचारात ४८ तास महत्त्वाचे
अँटीव्हायरल उपचार सुरू करण्यासाठी वेळ महत्त्वाचा आहे. लक्षणे सुरू झाल्यानंतर पहिल्या ४८ तासांत अँटीव्हायरल औषध सुरू केल्यास त्याचा सर्वाधिक फायदा होण्याची शक्यता असते. या काळात शरीरात विषाणूंची वाढ अधिक सक्रिय असते. मात्र, ४८ तास उलटले असले तरी गंभीर लक्षणे किंवा उच्च जोखीम असलेल्या रुग्णांनी वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे. अँटीव्हायरल औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नयेत.
कोणत्या व्यक्तींना जास्त धोका?
H1N1 संसर्गामुळे गुंतागुंत होण्याचा धोका काही गटांमध्ये अधिक असतो. त्यात,
- गर्भवती महिला
- ५ वर्षांखालील मुले
- ६५ वर्षांवरील व्यक्ती
- मधुमेह असलेले रुग्ण
- दमा किंवा COPD असलेले रुग्ण
- हृदयरोग असलेले रुग्ण
- दीर्घकालीन मूत्रपिंडाचा आजार असलेले रुग्ण
- रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत असलेल्या व्यक्ती
इत्यादींचा समावेश होतो. अशा व्यक्तींमध्ये H1N1 ची लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
त्याचबरोबर ही लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. H1N1 संसर्गादरम्यान लक्षणे वाढत असल्यास किंवा खालीलपैकी कोणतीही धोक्याची चिन्हे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.
प्रौढांमध्ये :
- श्वास घेण्यास त्रास होणे
- गोंधळाची अवस्था निर्माण होणे
- सतत छातीत दुखणे
- ओठ निळसर पडणे
- तीव्र निर्जलीकरण
मुलांमध्ये :
- वेगाने श्वास घेणे
- द्रवपदार्थ घेण्यास नकार देणे
- अत्यंत चिडचिड होणे
- असामान्य झोप किंवा सुस्ती
- झटके येणे
औषध घेतल्यानंतरही सतत राहणारा किंवा वाढणारा उच्च ताप, श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे, ऑक्सिजनची पातळी कमी होणे किंवा एकूणच लक्षणे गंभीर होणे हीदेखील गंभीर संसर्गाची चिन्हे असू शकतात.
पॅरासिटामॉल आणि अँटीव्हायरल एकत्र घेता येतात का?
काही H1N1 रुग्णांना डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार पॅरासिटामॉल आणि अँटीव्हायरल औषध दोन्ही दिले जाऊ शकतात, कारण दोन्हींचे काम वेगवेगळे असते. पॅरासिटामॉल ताप, डोकेदुखी आणि अंगदुखी कमी करण्यास मदत करते, तर ओसेल्टामिव्हिर इन्फ्लूएंझा विषाणूला लक्ष्य करून त्याची वाढ रोखण्यास मदत करते. मात्र ताप वाढत असल्यास किंवा उपचारांचा परिणाम होत नसल्यास वैद्यकीय देखरेख आवश्यक आहे.
H1N1 उपचारात या चुका टाळा
संसर्गादरम्यान स्वतःहून औषधे घेणे टाळणे महत्त्वाचे आहे. विशेषत,
- डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय प्रतिजैविके (Antibiotics) घेऊ नयेत.
- वैद्यकीय उपचार घेण्यास उशीर करू नये.
- श्वास घेण्यास होणाऱ्या त्रासाकडे दुर्लक्ष करू नये.
- तापाची औषधे गरजेपेक्षा जास्त प्रमाणात घेऊ नयेत.
- डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अँटीव्हायरल औषधे घेऊ नयेत.
- H1N1 मधून लवकर बरे होण्यासाठी काय करावे?
संसर्गाच्या काळात शरीराला पुरेशी विश्रांती आणि द्रवपदार्थ मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्याकरता,
- भरपूर द्रवपदार्थ घ्या.
- पुरेशी विश्रांती घ्या.
- प्रथिने आणि पोषक घटक असलेला आहार घ्या.
- शरीराचे तापमान नियमित तपासा.
- बरे होईपर्यंत आवश्यक विलगीकरण पाळा.
- डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधांच्या सूचना काटेकोरपणे पाळा.
- लक्षणे वाढत असल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
थोडक्यात, H1N1 मध्ये पॅरासिटामॉल ताप आणि वेदना कमी करण्यासाठी उपयोगी ठरू शकते; मात्र ते विषाणूवर उपचार करत नाही. अँटीव्हायरल उपचारांची गरज रुग्णाची स्थिती आणि जोखमीच्या घटकांनुसार डॉक्टर ठरवतात. विशेषतः गंभीर लक्षणे किंवा उच्च-जोखीम गटातील व्यक्तींनी उपचारास विलंब न करता वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. (H1N1 Virus)
