आपल्या आयुष्याला योग्य दिशा दाखवण्यात, उत्तम संस्कार करण्यात आणि चांगल्या-वाईटाची ओळख करून देण्यात मार्गदर्शकांचा वाटा सर्वात मोठा असतो. भारतीय संस्कृतीत ज्ञान देणाऱ्याला सर्वोच्च स्थान दिले गेले असून त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी प्रामुख्याने दोन विशेष दिवस पाळले जातात 'गुरुपौर्णिमा' आणि 'शिक्षक दिन'. दोन्ही दिवसांचा मूळ उद्देश ज्ञानदात्याचा सन्मान करणे हाच असला, तरी या दोन्हींची पार्श्वभूमी, परंपरा आणि साजरी करण्याची पद्धत यांमध्ये मोठा फरक आहे.
काय आहे गुरुपौर्णिमा ?
गुरुपौर्णिमा हा हिंदू, बौद्ध आणि जैन धर्मातील एक अत्यंत पवित्र आणि आध्यात्मिक सण आहे. भारतीय पंचांगानुसार दरवर्षी आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेला हा दिवस साजरा केला जातो. मानवी जीवनातील अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणाऱ्या आध्यात्मिक गुरूंना तसेच आद्यगुरू महर्षी व्यास यांना वंदन करण्यासाठी हा दिवस समर्पित करण्यात आला आहे.
मुंबई : राज्यभरात दहीहंडी उत्सवाचा जल्लोष पाहायला मिळत असून, मुंबईतही ठिकठिकाणी गोविंदा पथकांकडून मानवी मनोरे रचत दहीहंडी फोडण्याची परंपरा उत्साहात ...
गुरुपौर्णिमेचे धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व
या दिवशी शिष्य आपल्या गुरूंच्या आश्रमात किंवा स्थानी जाऊन त्यांचे दर्शन घेतात. फळे, फुले, वस्त्र आणि नैवेद्य अर्पण करून गुरूंचे आशीर्वाद मिळवले जातात. अनेक ठिकाणी या दिवशी विशेष सत्संग, धार्मिक विधी आणि ध्यानधारणा आयोजित केली जाते. भारतीय परंपरेनुसार, गुरु हे केवळ पुस्तकी ज्ञान देणारे नसून मानवाचा आत्मिक आणि नैतिक उद्धार करणारे मार्गदर्शक असतात.
काय आहे शिक्षक दिन ?
शिक्षक दिन हा पूर्णपणे आधुनिक आणि शैक्षणिक क्षेत्राशी जोडलेला विशेष दिवस आहे. भारतात दरवर्षी ५ सप्टेंबर रोजी देशाचे माजी राष्ट्रपती, महान तत्त्वज्ञ आणि थोर विचारवंत डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जयंतीनिमित्त 'शिक्षक दिन' साजरा केला जातो.
शिक्षक दिनाची ऐतिहासिक सुरुवात
डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन राष्ट्रपती झाल्यावर त्यांच्या काही विद्यार्थ्यांनी त्यांचा वाढदिवस साजरा करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. त्यावर त्यांनी अत्यंत नम्रपणे, "माझा वाढदिवस वेगळा साजरा करण्यापेक्षा तो दिवस देशातील सर्व शिक्षकांच्या सन्मानासाठी साजरा केला तर मला अधिक आनंद होईल," असा सल्ला दिला. तेव्हापासून ५ सप्टेंबर हा दिवस देशभरातील शाळा, कॉलेज आणि विद्यापीठांमधील शिक्षकांच्या योगदानाचा गौरव करण्यासाठी निश्चित करण्यात आला.
दोन्हींमधील मुख्य फरक
गुरुपौर्णिमा ही हजारो वर्षांची परंपरा असलेला धार्मिक आणि अध्यात्माशी जोडलेला सण आहे, ज्याची तारीख पंचांगानुसार दरवर्षी बदलते. यामध्ये मुख्यत्वे आध्यात्मिक मार्गदर्शक, योगगुरू आणि जीवनपाठ शिकवणाऱ्या गुरूंना प्राधान्य दिले जाते. याउलट, शिक्षक दिन हा ५ सप्टेंबर या एकाच ठराविक तारखेला साजरा केला जाणारा औपचारिक दिवस आहे, जो प्रामुख्याने शाळा आणि कॉलेजमधील शिक्षकांच्या सन्मानावर केंद्रित असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, गुरुपौर्णिमा आपल्याला आपल्या आत्मिक व मूल्यांची आठवण करून देते, तर शिक्षक दिन हा आपल्या औपचारिक शिक्षणाचा पाया रचणाऱ्या शिक्षकांप्रती आदर व्यक्त करतो. दोन्ही प्रसंगांचे मूळ उद्दिष्ट एकच आहे—आपल्याला घडवणाऱ्या ज्ञानदात्याचा मनापासून गौरव करणे.