मुंबई : मुंबईतील PM2.5 (पार्टिक्युलेट मॅटर २.५) ची एकूण सरासरी पातळी राष्ट्रीय मानकांपेक्षा कमी असली तरी, देवनार, सायन, कांदिवली पूर्व आणि बांद्रा कुर्ला कॉम्प्लेक्स (BKC) यासह शहरातील काही विशिष्ट भागांमध्ये प्रदूषणाची पातळी सुरक्षित मर्यादेपेक्षा जास्त नोंदवली गेली आहे. वायू प्रदूषणावरील एका ताज्या राष्ट्रीय अहवालातून हे निष्पन्न झाले आहे, ज्यामुळे या हॉटस्पॉटमध्ये PM2.5 चे प्रमाण प्रभावीपणे कमी करण्यासाठी कठोर उपाययोजनांची तातडीची गरज अधोरेखित होते.
सेंटर फॉर रिसर्च ऑन एनर्जी अँड क्लीन एअर (CREA) ने जानेवारी ते जून २०२५ या कालावधीतील भारतातील वायू गुणवत्तेचे अर्धे-वार्षिक विश्लेषण प्रसिद्ध केले आहे. २९३ शहरांमधील सततच्या वातावरणीय वायू गुणवत्ता निरीक्षण केंद्रांमधून (CAAQMS) मिळालेल्या डेटावर आधारित हा अहवाल, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय वायू गुणवत्ता मानकांची पूर्तता करण्यात सततच्या आणि व्यापक आव्हानांवर प्रकाश टाकतो. PM2.5 कण कर्करोगजनक मानले जातात आणि श्वास घेताना ते रक्तप्रवाहात शोषले जाऊ शकतात.
जानेवारी ते जून या कालावधीतील PM2.5 च्या सरासरीनुसार, मुंबईतील अनेक ठिकाणी चेन्नई, कोलकाता, विजयवाडा आणि पुद्दुचेरी सारख्या इतर प्रमुख किनारी शहरांपेक्षा जास्त प्रदूषण अनुभवले जाते. सर्व सूचीबद्ध किनारी स्थानांमध्ये देवनार हे सर्वात प्रदूषित निरीक्षण स्थळांपैकी एक आहे. सायन, कांदिवली पूर्व, बांद्रा कुर्ला कॉम्प्लेक्स, बोरिवली पूर्व, वरळी, माझगाव, शिवाजी नगर, शिवडी आणि कुर्ला यांसारख्या मुंबईतील इतर भागांमध्येही PM2.5 ची पातळी राष्ट्रीय वातावरणीय वायू गुणवत्ता मानके (NAAQS) च्या ४० µg/m³ पेक्षा जास्त किंवा त्याच्या बरोबरीची नोंदवली गेली. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, PM2.5 साठी NAAQS ४० µg/m³ असले तरी, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ५ µg/m³ ची लक्षणीयरीत्या कमी आणि सुरक्षित पातळीची शिफारस करते. अनेक भारतीय शहरांमध्ये, ज्यात मुंबईच्या अनेक उपनगरांचा समावेश आहे, भारतीय NAAQS आणि WHO मार्गदर्शक तत्त्वे या दोन्हीपेक्षा जास्त पातळी आढळते.
अभ्यासात पुढे म्हटले आहे की, ही आकडेवारी मुंबईतील वायू गुणवत्तेला अधिक चिंताजनक श्रेणीत ठेवते, विशेषतः चेन्नई आणि पुद्दुचेरीमधील अनेक ठिकाणांशी तुलना केल्यास, जिथे PM2.5 चे प्रमाण सामान्यतः कमी असते. अहवालातील अनुपालन मूल्यांकनात असे दिसून येते की, CAAQMS असलेल्या २३९ शहरांमध्ये ८०% पेक्षा जास्त दिवसांसाठी PM2.5 डेटा उपलब्ध होता. यापैकी, १२२ शहरांनी भारताच्या वार्षिक NAAQS च्या ४० µg/m³ पेक्षा जास्त पातळी नोंदवली, तर ११७ शहरे या मर्यादेखाली राहिली. तथापि, सर्व २३९ शहरांनी WHO च्या ५ µg/m³ या खूप कठोर वार्षिक मानकापेक्षा जास्त पातळी दर्शविली. ही व्यापक वाढ दर्शवते की, भारतीय मानकांचे 'अनुपालन' असलेल्या शहरांमध्येही वायू प्रदूषण सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण धोका निर्माण करत आहे.
CREA चे विश्लेषक आणि संशोधक मनोज कुमार यांनी नमूद केले की, कोलकातामध्येही PM2.5 चे प्रमाण जास्त असलेली अनेक ठिकाणे असली तरी, मुंबईतील प्रदूषणाची पातळी अनेक ठिकाणी सारखीच असल्याचे दिसून येते. याउलट, चेन्नईतील निरीक्षण केंद्रे, विशेषतः निवासी आणि बाहेरील भागांमध्ये, अनेकदा खूप स्वच्छ हवा दर्शवतात. पुद्दुचेरी आणि विजयवाडा येथे PM2.5 ची सरासरी आणखी कमी आहे, जे चांगल्या वायू गुणवत्तेचे संकेत देते. कुमार यांनी निष्कर्ष काढला की, ही तुलना दर्शवते की मुंबईला, तिच्या किनारी स्थानामुळेही, गंभीर वायू प्रदूषणाचे आव्हान आहे, ज्यामुळे ती वर्षाच्या पहिल्या सहामाहीत भारतातील अधिक प्रदूषित किनारी शहरांपैकी एक ठरते. त्यांनी जोर दिला की, भारतातील कोणत्याही शहरात वायू गुणवत्ता संकटावर मात करण्यासाठी बहु-क्षेत्रीय दृष्टिकोन आवश्यक आहे, कारण खंडित किंवा हंगामी उपाय पुरेसे नाहीत. राष्ट्रीय मानके अद्ययावित करण्यासाठी, वायू प्रदूषकांसाठी NCAP (नॅशनल क्लीन एअर प्रोग्राम) चे कार्यक्षेत्र वाढवण्यासाठी आणि वर्षभर सार्वजनिक आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी सर्व प्रदूषण स्त्रोतांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी तातडीच्या उपाययोजनांची गरज आहे.