या दरम्यान, आपण हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करूया की कोणत्या मुघल शासकाने सर्वात जास्त लग्न केले? त्यांना किती मुले झाली? नंतर त्यांचे काय झाले? सत्तेची सूत्रे कोणाला मिळाली आणि कोण रिकाम्या हाताने राहिले?
सम्राट अकबरने सर्वात जास्त लग्ने केली.
इतिहासात सर्वाधिक विवाह करणाऱ्या मुघल शासकाचा विचार केला तर सम्राट अकबराचे नाव लक्षात येते. जरी अनेक मुघल शासकांनी एकापेक्षा जास्त वेळा लग्न केले असले तरी, अकबराचे वैवाहिक संबंध सर्वात व्यापक, राजकीयदृष्ट्या धोरणात्मक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या नोंदवलेले आहेत. त्याचे विवाह केवळ वैयक्तिक घटना नव्हे तर राजकीय स्थिरता, शाही विस्तार, प्रादेशिक युती आणि सांस्कृतिक-धार्मिक सहअस्तित्वाची योजना होती. समकालीन आणि नंतरचे स्रोत अकबराच्या सुमारे ५० वर्षांच्या (१५५६-१६०५) कारकिर्दीत झालेल्या विवाहांच्या संख्येचे वेगवेगळे वृत्तांत देतात.
अकबरने इतके लग्न का केले?
अबुल-फजलच्या ऐन-ए-अकबरी आणि अकबरनामा, बदायुनीच्या मुंतखब-उत-तवारीख आणि नंतर फर्स्टन आणि ब्लंट, व्हिन्सेंट स्मिथ, ई. जे. हॉवर्थ आणि आर. सी. मजुमदार यांसारख्या इतिहासकारांच्या कामांमध्ये वेगवेगळे वृत्तांत आहेत. या वृत्तांतांनुसार, अकबराने अनेक प्रमुख राजघराण्यांमध्ये, विशेषतः राजपुतानातील कुलीन कुटुंबांमध्ये लग्न केले.
अकबराचे औपचारिक विवाह आणि त्याच्या हरम पत्नी, प्रमुख पत्नी आणि इतरांच्या विवाहांसह, ही संख्या खूप मोठी होती, परंतु इतिहासकार असहमत आहेत. काहींनी डझनभर विवाहांचा उल्लेख केला आहे, तर काहींनी शेकडो विवाहांची नोंद केली आहे. अकबराचे विवाह राजकीय युतींवर केंद्रित होते. आमेरसह अनेक राजपूत कुटुंबांशी युती केल्याने वायव्य भारतात मुघल साम्राज्याचे स्थान मजबूत झाले. अकबराचे विवाह नेहमीच धोरणात्मक मानले जात होते.
अकबराने सत्ता संतुलित करण्यासाठी विवाहांचा वापर केला.
विवाहाद्वारे, अकबराने राजकीय एकीकरणाचे स्वप्न पूर्ण केले. त्याच्या धोरणात राजपूतांना मुघल प्रशासनात समाविष्ट करणे, राजपूत कुलीन वर्गाचा सन्मान करणे, पदव्या वाटणे, जहागीर आणि उच्च न्यायालयीन पदे देणे यांचा समावेश होता. त्याने याचा वापर सांस्कृतिक एकात्मतेसाठी केला. धार्मिक सहिष्णुता (सुल्ह-ए-कुल), गैर-मुस्लिम श्रेष्ठींशी जवळचे संबंध निर्माण करणे आणि दरबारासाठी बहुसांस्कृतिक ओळख निर्माण करण्यात हे धोरण प्रभावी ठरले.
अशा विवाहांमधून जन्मलेल्या राजपुत्रांना राजपूत आणि मुघल दोघांकडूनही वैधता मिळाली, जी भविष्यातील सत्तेच्या संतुलनात निर्णायक ठरली. अकबर व्यतिरिक्त, जहांगीर (सलीम), शाहजहां आणि औरंगजेब यांनीही अनेक विवाह केले होते, परंतु वैवाहिक संबंधांच्या संख्येच्या आणि प्रभावाच्या बाबतीत अकबराचा वर्चस्व मानला जातो.
अकबराची मुले कोण होती आणि त्यांचे काय झाले?
अकबराला अनेक मुलं आणि मुली होत्या; उत्तराधिकाराच्या इतिहासात तीन मुलं विशेषतः प्रमुख आहेत: झुलाउद्दीन मुहम्मद सलीम (जहांगीर), मुराद आणि दानियल. त्यांना अरजानी बेगम आणि खानजादा बानू सारख्या राजकन्या देखील होत्या.
जहांगीर (मोहम्मद सलीम) ची आई आमेरची राजकुमारी होती, जिला मरियम-उझ-जमानी म्हणून ओळखले जाते, जिला जोधाबाई म्हणूनही ओळखले जाते. जहांगीरचा जन्म १५६९ मध्ये झाला. सलीमने बंडखोरी केली. नंतर त्याचे वडील अकबर यांच्याशी तणाव निर्माण झाला. तथापि, १६०५ मध्ये अकबराच्या मृत्यूनंतर तो सम्राट झाला.
१६२७ पर्यंत जहांगीरने राज्य केले. मोठा मुलगा म्हणून, जहांगीरला दरबारात भक्कम पाठिंबा होता. त्याच्या मातृ राजपूत वंशामुळे उत्तराधिकाराची वैधता सुलभ झाली. अकबराचे इतर दोन पुत्र, मुराद आणि दानियल, त्याच्या मृत्यूपूर्वीच निधन पावले. नूरजहाँसोबतच्या लग्नाने नंतर दरबारातील सत्ता रचनेवर प्रभाव पाडला, परंतु उत्तराधिकाराच्या क्षणी महत्त्वाचा घटक म्हणजे जिवंत, प्रौढ आणि राजकीयदृष्ट्या स्वीकारार्ह वारसाची उपस्थिती.
मुरादची आई हरममधील सामान्य बेगमांपैकी एक होती, ज्याच्या नावावर इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. मुरादने गुजरात प्रांतातील लष्करी मोहिमांमध्ये भाग घेतला होता; तथापि, त्याच्या मद्यपानामुळे आणि बिघडत्या प्रकृतीमुळे, १५९९ मध्ये त्याचे निधन झाले, ज्यामुळे तो उत्तराधिकारी शर्यतीतून बाहेर पडला. दानियलची आई देखील एक सामान्य बेगम होती. दानियलला शूर आणि सक्षम मानले जात असे, परंतु दारूच्या अति व्यसनामुळे त्याचे आरोग्य बिघडले आणि १६०५ मध्ये अकबराच्या मृत्यूच्या काही दिवस आधी दानियलचेही निधन झाले. अशाप्रकारे, अकबराच्या मृत्यूच्या वेळी, फक्त जहांगीरच प्रभावशाली होता आणि परिणामी, त्याला नैसर्गिक उत्तराधिकारी म्हणून सम्राट बनवण्यात आले.
अकबराच्या मुली आणि वैवाहिक संबंध
सम्राट अकबराच्या मुलींचे लग्न उच्चभ्रू कुटुंबातही झाले होते, ज्यामुळे दरबारात आणि प्रादेशिक शक्तींशी संबंध दृढ झाले. असे विवाह मुघल-राजपूत राजकीय-सांस्कृतिक सेतूचा एक महत्त्वाचा भाग होते. या विवाहांचा उल्लेख विविध इतिहासात आढळतो, परंतु नावे आणि क्रमात तफावत सामान्य आहे.
अकबरानंतर जहांगीर गादीवर आला कारण तो त्याच्या वंशजांपैकी सर्वात शक्तिशाली, जिवंत आणि राजकीयदृष्ट्या शक्तिशाली होता. त्याचे प्रतिस्पर्धी दावेदार (मुराद, दानियल) आधीच निधन पावले होते आणि राजपूत आणि मुघल अभिजात वर्गात त्याची वैधता सर्वाधिक स्वीकारली जात होती.
सर्वात जास्त मुले कोणाला आहेत?
मुघल शासकांपैकी कोणाला सर्वात जास्त मुले होती याबद्दल मतभेद आहेत. असे मानले जाते की हरम आणि बहुपत्नीत्वाच्या परंपरेमुळे अनेक शासकांना मोठ्या प्रमाणात संतती मिळाली. अकबराला काही मुले होती, परंतु कायदेशीर उत्तराधिकाराच्या दृष्टीने ते महत्त्वाचे होते; एकूण मुलांची संख्या १० ते १५ पर्यंत असते, परंतु अचूक संख्या वेगळी असते.
जहांगीरच्या मुलांमध्ये खुसरो, खुर्रम (शाहजहान) आणि परवेझ यांचा समावेश होता. शाहजहानच्या मुलांमध्ये दारा शिकोह, शुजा, औरंगजेब, मुराद बक्ष आणि गौहरा बेगम यांचा समावेश होता. औरंगजेबानेही अनेक लग्ने केली आणि त्यांना अनेक मुले झाली. कोणत्या शासकाला सर्वाधिक मुले होती याबद्दल स्पष्ट आकडेवारी उपलब्ध नाही. तथापि, सर्वात जास्त वैवाहिक संबंध, विवाहांचे व्यावहारिक-राजकीय महत्त्व आणि या विवाहांच्या व्यापकतेच्या बाबतीत अकबर हा सगळ्यात पुढे मानला जातो.
सत्ता कोणाला मिळाली आणि का?
मुघल उत्तराधिकाराचा सिद्धांत राजेशाहीमध्ये सामान्य आहे त्याप्रमाणे मोठ्या मुलाच्या स्वयंचलित उत्तराधिकारावर अवलंबून नव्हता. मुघल काळात, सत्ता संघर्ष, गटबाजी, लष्करी नियंत्रण आणि सम्राटाच्या वैधतेवरील दाव्यांवर बरेच काही अवलंबून होते. काही प्रमुख घटकांमध्ये जिवंत आणि सक्षम वारसांची उपस्थिती समाविष्ट होती; दरबारात शक्तिशाली सरदार, सेनापती, राज्यपाल आणि राजपुत्रांचा पाठिंबा महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत असे. मातृवंश आणि वैवाहिक संबंधांची वैधता तसेच राजकीय विचारांनी देखील भूमिका बजावली.
इतिहासाची पुस्तके काय म्हणतात?
अकबरनामा आणि ऐन-ए-अकबरी हे अकबराच्या राजवट, प्रशासन, दरबार, हरम आणि धोरणात्मक निर्णयांबद्दल प्राथमिक माहितीचे स्रोत आहेत. या पुस्तकांमध्ये भरपूर तपशील आहेत. आणखी एक पुस्तक आहे, मुंतखब-उत-तवारीख, हे अधिक टीकात्मक दृष्टिकोन दाखवटावे. ही पुस्तके अकबराच्या धार्मिक-राजकीय प्रयोगांचे आणि त्याच्या दरबारातील कारवायांचे महत्त्वाचे पुरावे देतात.
परदेशी लेखक जे. एफ. रिचर्ड्स यांचे "द मुघल एम्पायर" हे पुस्तक मुघल व्यवस्था, उत्तराधिकाराचे स्वरूप, राजपूत युती आणि प्रशासकीय रचनेचे संतुलित वर्णन देते. त्याचप्रमाणे, आर. सी. मजुमदार यांचे "द हिस्ट्री अँड कल्चर ऑफ द इंडियन पीपल: द मुघल एम्पायर" हे पुस्तक देखील या मुद्द्यांना अचूकतेने हाताळते. विन्सेंट ए. स्मिथ, इरफान हबीब, सतीश चंद्र आणि जदुनाथ सरकार यांसारख्या इतिहासकारांनीही मुघल काळावर विस्तृतपणे लिहिले आहे.
या सर्व पुस्तकांमधून असे चित्र रेखाटले आहे की अकबराचे वैवाहिक धोरण सर्वात व्यापक आणि मनोरंजक होते, ज्याने त्याच्या साम्राज्याच्या निर्मितीत निर्णायक भूमिका बजावली. त्याच्या वंशजांपैकी, जहांगीरचा उत्तराधिकार शक्य झाला कारण इतर प्रमुख दावेदार (मुराद आणि दानियल) हयात नव्हते आणि त्याची वैधता आणि पाठिंबा सर्वात मजबूत होता.