वॉशिंग्टन : अमेरिका आणि इस्रायलसोबतच्या संघर्षात इराणने आतापर्यंत 'होर्मुझ सामुद्रधुनी'चा वापर शस्त्र म्हणून केला होता. जागतिक इंधन पुरवठा रोखत इराणने यापूर्वी अमेरिकेसमोर मोठे आव्हान उभे केले होते. मात्र, शस्त्रसंधीनंतर परिस्थितीने वेगळे वळण घेतले आहे. अमेरिकेने अत्यंत चपळाईने रणनीती बदलत आता होर्मुझ सामुद्रधुनीवर स्वतःचे नियंत्रण मिळवले आहे. अमेरिकेने केलेल्या या प्रभावी नाकेबंदीमुळे इराणची पूर्णपणे रसद तुटली असून, त्यांच्या बंदरातून एकाही जहाजाला बाहेर पडता आलेले नाही. एकेकाळी जगाला इंधन टंचाईच्या खाईत लोटणारा इराण आता स्वतःच अमेरिकेच्या जाळ्यात अडकला असल्याचे दिसत आहे. या नव्या समीकरणामुळे जागतिक राजकारणात अमेरिकेचे पारडे जड झाले असून इराणच्या अडचणीत मोठी वाढ झाली आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनीत इराणचा 'गेम ओव्हर' ?
होर्मुझच्या समुद्रधुनीमध्ये अमेरिकेने आखलेली नवीन रणनीती इराणसाठी मोठी डोकेदुखी ठरत आहे. अमेरिकन नौदलाने केलेल्या नाकेबंदीचा प्रभाव पहिल्या २४ तासांतच स्पष्टपणे दिसून आला असून, इराणच्या बंदरांमध्ये सामसूम पसरली आहे. मिळालेल्या आकडेवारीनुसार, या काळात इराणमधून एकही जहाज समुद्रात झेपावू शकले नाही. विशेष म्हणजे, अमेरिकेने केवळ आपल्या उपस्थितीचा धाक दाखवून इराणची कोंडी केली आहे. इराणकडे जाणारी सहा मोठी व्यापारी जहाजे अमेरिकेच्या कडक इशाऱ्यानंतर मध्य समुद्रातूनच माघारी फिरली आहेत. या संपूर्ण मोहिमेचे वैशिष्ट्य म्हणजे अमेरिकेला कोणतीही लष्करी शक्ती वापरावी लागली नाही किंवा एकही गोळी झाडावी लागली नाही. प्रत्यक्ष युद्ध न खेळता शत्रूला आर्थिक आणि धोरणात्मकदृष्ट्या कमकुवत करण्याच्या या 'सायलेंट प्रेशर' तंत्रामुळे जागतिक स्तरावर अमेरिकेची पकड पुन्हा एकदा घट्ट झाल्याचे मानले जात आहे.
आंतरराष्ट्रीय जलवाहतूक सुसाट, इराण मात्र कोपऱ्यात
अमेरिकेने होर्मुझच्या समुद्रधुनीमध्ये राबवलेली नाकेबंदी ही पूर्णतः 'लक्ष्यवेधी' (Targeted) असल्याचे आता स्पष्ट झाले आहे. या सागरी मार्गावर केवळ इराणवर निर्बंध लादण्यात आले असून, इतर देशांसाठी हा मार्ग पूर्णपणे खुला ठेवण्यात आला आहे. गेल्या २४ तासांतील आकडेवारी पाहता, २० हून अधिक आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजांनी कोणताही अडथळा न येता या मार्गावरून प्रवास केला आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, अमेरिकेला जागतिक व्यापारात अडथळा आणायचा नसून केवळ इराणची आर्थिक आणि लष्करी कोंडी करायची आहे. इतर देशांची वाहतूक सुरळीत सुरू ठेवून अमेरिकेने जगाचा रोष ओढवून न घेता केवळ इराणला एकाकी पाडण्याची यशस्वी खेळी खेळली आहे. सध्या या मार्गावर इराणशी संबंधित एकही जहाज फिरकू दिले जात नाहीये, तर उर्वरित जगाचा व्यापार विनासायास सुरू आहे.
युद्ध आता अंताच्या दिशेने
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणविरोधातील मोहिमेला आपले सर्वात मोठे धोरणात्मक यश घोषित केले आहे. 'फॉक्स न्यूज'शी बोलताना ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, अमेरिकेने घेतलेल्या आक्रमक निर्णयामुळेच इराणला अणुशस्त्रे बनवण्यापासून रोखण्यात यश आले आहे. युद्धाच्या सद्यस्थितीबद्दल विचारले असता, त्यांनी विश्वास व्यक्त केला की हे युद्ध आता संपण्याच्या अगदी जवळ आहे. दरम्यान, प्रसिद्ध पत्रकार मारिया बार्टिरोमो यांनी एक धक्कादायक दावा केला आहे. त्यांच्या मते, ट्रम्प यांनी खासगी संभाषणात "युद्ध आता अधिकृतपणे संपले आहे" असे म्हटले असले, तरी जागतिक राजकारणाची संवेदनशीलता लक्षात घेऊन सार्वजनिकरीत्या मात्र त्यांनी "युद्ध संपण्याच्या मार्गावर आहे" असा सावध पवित्रा घेतला आहे. ट्रम्प यांच्या या विधानामुळे आता पश्चिम आशियातील तणाव निवळण्याची चिन्हे दिसत असून अमेरिकेचा दबदबा पुन्हा एकदा अधोरेखित झाला आहे.
इराणची रणनीती की शरणागती?
आपली व्यापारी जहाजे अर्ध्या वाटेतून मागे फिरवून तेहरानने सध्या तणाव अधिक वाढू नये, असा संकेत जगाला दिला आहे. इराणची ही हालचाल म्हणजे त्यांची पूर्णतः शरणागती आहे की मोठ्या संघर्षापूर्वीची शांतता, याबाबत सध्या चर्चा सुरू आहे. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, अमेरिका आणि इराणमध्ये लवकरच चर्चेची दुसरी फेरी होण्याची शक्यता आहे. या वाटाघाटींमध्ये आपले स्थान कमकुवत होऊ नये, यासाठी इराण सध्या कमालीचा संयम बाळगत असावा. प्रत्यक्ष लष्करी कारवाईला उत्तर देण्याऐवजी मागे हटणे, ही इराणची एक रणनीतीही असू शकते. आगामी काही दिवसांत दोन्ही देशांमधील संवादातून चित्र अधिक स्पष्ट होईल, मात्र सध्या तरी इराणने 'वेट अँड वॉच'ची भूमिका घेतल्याचे दिसत आहे.