नाशिक : राज्यात मुसळधार पावसामुळे (Heavy Rainfall) अनेक भागांमध्ये पूरस्थिती (Flood Situation), दरडी कोसळण्याच्या (Landslide) घटना आणि वाहतूक विस्कळीत होण्याचे प्रकार सुरू असतानाच नाशिकवर (Nashik) ढगफुटीसदृश (Cloudburst-like) पावसाचे मोठे संकट ओढवण्याची शक्यता निर्माण झाली होती. मात्र, यावेळी अत्याधुनिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) आणि स्वदेशी हवामान अंदाज प्रणाली (Weather Forecast System) 'भारत फोरकास्ट सिस्टम' (Bharat Forecast System - BharatFS) यामुळे प्रशासनाला तब्बल 24 तास आधीच संभाव्य धोक्याचा अचूक इशारा मिळाला. या पूर्वसूचनेमुळे (Early Warning) आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा (Disaster Management System) वेळेत सक्रिय झाली आणि संभाव्य मोठा अनर्थ टाळण्यात यश आले.
काय आहे 'भारत फोरकास्ट सिस्टम' (Bharat Forecast System - BharatFS)?
'भारत फोरकास्ट सिस्टम' (BharatFS) ही भारतातील सर्वात प्रगत, स्वदेशी (Indigenous) हवामान अंदाज प्रणाली (Weather Prediction System) आहे. केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या (Ministry of Earth Sciences) अंतर्गत पुण्यातील 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेट्रोलॉजी' (Indian Institute of Tropical Meteorology - IITM) ने ही प्रणाली विकसित केली आहे.
पूर्वीच्या हवामान मॉडेल्समध्ये (Weather Models) सुमारे १२ किलोमीटर परिसराचा अंदाज मिळत होता. मात्र BharatFS अवघ्या ६ किलोमीटरच्या परिघातील अत्यंत स्थानिक (Hyperlocal) आणि अचूक हवामान अंदाज देण्यास सक्षम आहे. ही प्रणाली पुण्यातील 'अर्क' (ARK) आणि नोएडातील 'अरुणिका' (Arunika) या महासंगणकांवर (Supercomputers) कार्यरत असून दर तीन तासांनी (Every 3 Hours) अद्ययावत हवामान माहिती (Weather Updates) उपलब्ध करून देते. यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि उच्चस्तरीय संगणकीय विश्लेषणाचा (Advanced Computing) वापर केला जातो.
AI मुळे नाशिकला कसा झाला फायदा?
मुंबई, पुणे आणि रायगडमध्ये मुसळधार पावसाचा (Heavy Rain) तडाखा सुरू असतानाच BharatFS ने नाशिक जिल्ह्यात अतिवृष्टी (Extreme Rainfall) आणि ढगफुटीसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता एक दिवस आधीच वर्तवली. हा इशारा मिळताच राज्य आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा (State Disaster Management Authority - SDMA), जिल्हा प्रशासन आणि बचाव पथके (Rescue Teams) तात्काळ सतर्क झाली.
राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (National Disaster Response Force - NDRF), राज्य आपत्ती प्रतिसाद दल (State Disaster Response Force - SDRF) तसेच स्थानिक पथकांना (Local Rescue Teams) संवेदनशील भागांमध्ये तैनात करण्यात आले. नद्या (Rivers) आणि धरणांतील (Dams) पाणीपातळीवर सतत लक्ष ठेवण्यात आले. तसेच नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याची (Evacuation) तयारी करण्यात आली आणि धोकादायक पर्यटनस्थळांवर (Tourist Spots) जाण्यास निर्बंध घालण्यात आले.
महाराष्ट्र ठरले देशातील पहिले राज्य
मे २०२६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाने (Maharashtra State Disaster Management Authority - SDMA) IITM, पुणे यांच्यासोबत करार (MoU) केला. हवामान अंदाज प्रणाली (Weather Forecast System) थेट राज्याच्या आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणेशी जोडणारे महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य ठरले आहे.
ही प्रणाली राज्याच्या नियंत्रण कक्षाशी (Control Room) आणि जिओ-स्पेशिअल डिसिजन सपोर्ट सिस्टमशी (Geo-Spatial Decision Support System) जोडण्यात आली आहे. त्यामुळे जिल्हाधिकारी (District Collector), आपत्ती व्यवस्थापन अधिकारी आणि बचाव पथकांना पाऊस (Rainfall), वाऱ्याचा वेग (Wind Speed), तापमान (Temperature) आणि ढगांची स्थिती (Cloud Movement) याची रिअल-टाइम (Real-Time) माहिती मिळत आहे.
आपत्ती व्यवस्थापन मंत्र्यांची थेट देखरेख
राज्याचे आपत्ती व्यवस्थापन मंत्री गिरीश महाजन यांनी हवामान इशाऱ्याचे गांभीर्य लक्षात घेऊन नाशिकमध्ये मुक्काम करत परिस्थितीवर थेट देखरेख ठेवली. त्यांनी जिल्हा प्रशासनाशी समन्वय (Coordination) साधत सर्व यंत्रणांना सज्ज राहण्याचे निर्देश दिले.
खबरदारीचा उपाय (Precautionary Measure) म्हणून नाशिकमधील शाळा (Schools) आणि महाविद्यालयांना (Colleges) सुट्टी जाहीर करण्यात आली. प्रमुख मंदिरांमधील दर्शन (Temple Darshan) तात्पुरते बंद ठेवण्यात आले, साप्ताहिक बाजार (Weekly Markets) रद्द करण्यात आले आणि पर्यटनस्थळांकडे जाणाऱ्या मार्गांवर बॅरिकेड्स (Barricades) उभारण्यात आले.
अत्याधुनिक AI तंत्रज्ञान, अचूक हवामान अंदाज आणि प्रशासनाच्या वेळेवर केलेल्या नियोजनामुळे नाशिकमधील संभाव्य मोठे संकट टाळण्यास मदत झाली. भविष्यात नैसर्गिक आपत्तींचा (Natural Disasters) सामना करण्यासाठी अशा स्वदेशी तंत्रज्ञानाची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.