फुटबॉलची फिफा (FIFA), क्रिकेटची जागतिक संस्था आयसीसी (ICC) किंवा जगातील सर्वात श्रीमंत क्रिकेट मंडळ बीसीसीआय (BCCI)... क्रीडाविश्वात सर्वाधिक कमाई करणारी संस्था कोण, हा प्रश्न अनेक क्रीडाप्रेमींच्या मनात असतो. महसुलाच्या बाबतीत फिफा ही एक जागतिक महासत्ता आहे, जिची तुलना थेट बीसीसीआय किंवा आयसीसीशी करणे कठीण आहे. केवळ आगामी विश्वचषकातूनच फिफाला तब्बल ९ अब्ज डॉलर्सचा महसूल मिळण्याची अपेक्षा आहे.
क्रीडाविश्वात पैसा कसा कमावला जातो? फुटबॉल विश्वचषकातून फिफा किती कमावते? क्रिकेट विश्वचषकातून आयसीसी किती कमावते? आणि आयपीएलसह विविध माध्यमातून बीसीसीआयची झळाळी कशी आहे? चला, या आर्थिक गणिताचा आढावा घेऊया.
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: तिघांचा प्रवास
फिफा (FIFA): १९०४ मध्ये सात युरोपीय देशांनी मिळून स्थापना केली. १९३० मध्ये पहिल्या फिफा विश्वचषकाचे आयोजन केले. आज २०० हून अधिक देश याचे सदस्य आहेत.
आयसीसी (ICC): १५ जून १९०९ रोजी 'इम्पीरियल क्रिकेट कॉन्फरन्स' म्हणून स्थापना. १९८९ मध्ये 'आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद' हे नाव पडले. आज ११० देश सदस्य आहेत.
बीसीसीआय (BCCI): डिसेंबर १९२८ मध्ये मद्रास येथे स्थापना. १९३२ मध्ये पहिली रणजी ट्रॉफी आयोजित केली. आज बीसीसीआय हे जगातील सर्वात श्रीमंत क्रिकेट बोर्ड आहे.
२. फिफाची आर्थिक ताकद
दर चार वर्षांनी होणारा फुटबॉल विश्वचषक हा फिफाच्या कमाईचा मुख्य स्रोत आहे. २०२२ च्या कतार विश्वचषकात फिफाने ७.५७ अब्ज डॉलर्स (७०,००० कोटी रुपयांहून अधिक) महसूल कमावला होता. २०२३ ते २०२७ या पाच वर्षांच्या कालावधीत फिफाला १३ अब्ज डॉलर्सच्या (अंदाजे १.२३ लाख कोटी रुपये) महसुलाची अपेक्षा आहे. विशेष म्हणजे, केवळ २०२६ मध्येच ९ अब्ज डॉलर्स कमाईचे उद्दिष्ट आहे.
३. आयसीसीची आर्थिक स्थिती
आयसीसीचा महसूल प्रामुख्याने विश्वचषक आणि चॅम्पियन्स ट्रॉफीसारख्या स्पर्धांमधून येतो. २०२५ मध्ये आयसीसीने ७५६ दशलक्ष डॉलर्स (अंदाजे ७,१७५ कोटी रुपये) महसूल नोंदवला. क्रिकेटमधील ७५% मीडिया हक्क एकट्या भारताकडून येतात. २०२४-२७ या कालावधीसाठी जिओस्टार इंडियासोबत आयसीसीने ३ अब्ज डॉलर्सचा करार केला आहे. पाकिस्तानमध्ये झालेल्या चॅम्पियन्स ट्रॉफीतून आयसीसीला ६३० दशलक्ष डॉलर्सचा मोठा महसूल मिळाला.
४. बीसीसीआयचा दबदबा
बीसीसीआय ही जगातील सर्वात श्रीमंत क्रिकेट संघटना आहे. २०२४-२५ मध्ये बीसीसीआयचा अपेक्षित महसूल ११,०५५ कोटी रुपये आहे.
आयपीएल: हा महसुलाचा सर्वात मोठा स्रोत असला तरी, २०२४-२५ मध्ये आयपीएलमधून ५,०७० कोटी रुपये मिळाले, जे गेल्या वर्षाच्या तुलनेत थोडे कमी आहेत.
इतर स्रोत: आयसीसीकडून ३,०६५ कोटी रुपये, मीडिया हक्कांमधून ८१३ कोटी रुपये आणि महिला प्रीमियर लीग (WPL) मधून ३९१ कोटी रुपये मिळाले आहेत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, केवळ बँकेतील व्याजातून बीसीसीआयने १,३६८ कोटी रुपयांची कमाई केली आहे.
निष्कर्ष: विजेता कोण?
महसूल आणि जागतिक पोहोच या दोन्ही बाबतीत फिफा निर्विवादपणे सर्वात मोठा खेळ आहे. ५ अब्ज लोकसंख्या विश्वचषक पाहते, हेच फिफाच्या प्रचंड कमाईचे गमक आहे. दुसरीकडे, क्रिकेटचे जग फुटबॉलच्या तुलनेत लहान असले, तरी त्यात भारताचा वाटा सिंहाचा आहे. जागतिक क्रिकेट महसुलापैकी ७०% वाटा एकट्या भारतातून येतो, ज्यामुळे बीसीसीआय ही क्रिकेट विश्वातील आर्थिक केंद्रबिंदू ठरली आहे.