पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही युरोपमधील एखाद्या पर्यावरण-सजग रेस्टॉरंटमध्ये जेवायला बसाल, तेव्हा तुमच्या ताटातील अन्न पूर्व भारतातील जंगलांमधून हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून आलेले असू शकते. आजवर जी गोष्ट एका साध्या गावकऱ्याची किंवा पारंपरिक प्रथा मानली जात होती, ती आता थेट जागतिक बाजारपेठेत आपले स्थान निर्माण करत आहे. भारताच्या ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील हाताने बनवलेली पानांची ताटं आणि वाट्या, ज्यांना आपण पत्रावळी आणि द्रोण म्हणतो, आज युरोप आणि जगाचे लक्ष वेधून घेत आहेत.
परंपरेपासून जागतिक बाजारपेठेपर्यंतचा प्रवास
एके काळी भारतीय लग्नसोहळ्यांमध्ये, रस्त्यावरील खाद्यपदार्थांच्या स्टॉल्सवर आणि सामुदायिक मेजवान्यांमध्ये वापरली जाणारी ही पत्रावळी आणि द्रोण आज एका मोठ्या हरित बदलाचे प्रतीक बनले आहेत. वर्षानुवर्षे, अनेक भारतीय घरांमध्ये आणि स्टॉल्सवर सागाच्या, सालच्या किंवा सियालीच्या पानांची ही ताटं दैनंदिन जीवनाचा एक परिचित भाग होती. फुचका, वडापाव आणि नाश्ता वाढण्यापासून ते मोठ्या लग्नसमारंभांपर्यंत ही हाताने शिवलेली पत्रावळी सर्वत्र आढळत होती.
परंतु, जसजसे प्लास्टिक आणि थर्माकोलने आपल्या बाजारपेठेत पाय पसरले, तसतशी ही साधीसुधी पानांची ताटं दिसेनाशी झाली. मात्र, आता हेच चित्र वेगाने बदलत आहे. युरोप एकेरी वापराच्या (Single-Use) प्लास्टिकला फाटा देत असताना, तिथली हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स आणि पर्यावरणाबद्दल जागरूक ग्राहक भारतातील वनप्रदेशांतील आदिवासी समुदायांनी बनवलेल्या जैवविघटनशील (Biodegradable) भांड्यांकडे मोठ्या प्रमाणावर वळत आहेत.
युरोपियन लोकांचे या पानांच्या ताटांकडे का वाढले आकर्षण?
युरोपीय बाजारपेठेत या भारतीय पत्रावळी आणि द्रोण यांचे आकर्षण वाढण्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांची नैसर्गिक, हस्तनिर्मित आणि पर्यावरणपूरक रचना. प्लास्टिक किंवा थर्माकोलच्या ताटांप्रमाणे, जी शेकडो वर्षे पर्यावरणात टिकून राहतात, सागा किंवा सालच्या पानांची ही भांडी अवघ्या काही आठवड्यांतच (सुमारे २८ दिवसांत) नैसर्गिकरित्या विघटित होतात. त्यांना कोणत्याही रासायनिक प्रक्रियेची आवश्यकता नसते, ती मातीत मिसळून खत म्हणून वापरता येतात आणि वापरानंतर जनावरांना खाऊही घालता येतात.
माहितीनुसार, २०१६ मध्ये जर्मन स्टार्टअप 'लीफ रिपब्लिक' ने जेव्हा पानांपासून बनवलेली भांडी बाजारात आणली, तेव्हा प्लास्टिक, गोंद किंवा रसायनाशिवाय तयार केलेल्या या डिस्पोजेबल प्लेट्सने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खळबळ उडवून दिली. जरी पुरवठा साखळीतील व्यत्ययांमुळे ही कंपनी पुढे बंद पडली, तरी पानांपासून बनवलेल्या भांड्यांची जागतिक मागणी कायम राहिली. आज अनेक युरोपीय कंपन्या अशा प्रकारची उत्पादने विकत आहेत. 'एट्सी' (Etsy) आणि 'टपारी' (Tapari) सारख्या आंतरराष्ट्रीय ऑनलाइन मार्केटप्लेसवर हाताने बनवलेल्या सागाच्या पानांच्या पत्रावळीचा एक पॅक साधारणपणे ३१.९६ युरो (अंदाजे ३,५०० रुपये) पर्यंत विकला जातो. ग्राहक केवळ एक ताट खरेदी करत नाहीत, तर ते एका सुंदर पारंपरिक हस्तकलेशी जोडलेले उत्पादन आपल्या घरी आणत असतात.
आदिवासी समुदायांचे पिढ्यानपिढ्यांचे योगदान
भारतात शाश्वतता (Sustainability) हा आजचा नवीन ट्रेंड असला, तरी इथल्या संस्कृतीसाठी तो जीवन जगण्याचा भाग आहे. झारखंड, ओडिशा आणि छत्तीसगडमधील आदिवासी समुदायांसाठी ही कला पिढ्यानपिढ्या त्यांच्या जगण्याचे साधन राहिली आहे.
या वनवासी समुदायांमधील महिला पारंपरिक पद्धतीने जंगलातून गळून पडलेली पाने गोळा करतात. झाडांना कोणतीही इजा न पोहोचवता अत्यंत काळजीपूर्वक पाने निवडली जातात आणि पातळ बांबूच्या काड्यांचा वापर करून ती एकत्र शिवली जातात. पत्रावळी आणि द्रोण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पानांच्या वस्तूंचा वापर शतकानुशतके धार्मिक व सांस्कृतिक समारंभांमध्ये केला जात आहे.
विशेष म्हणजे, आपल्या देशातील सर्वात जुन्या आयुर्वेदिक ग्रंथांपैकी एक असलेल्या 'चरक संहितेत' देखील या प्रथेचा सविस्तर उल्लेख आढळतो. आचार्य चरकांच्या मते, पत्रावळी किंवा द्रोण सारख्या पानांच्या ताटात हाताने जेवल्याने स्पर्श वाढतो, ज्यामुळे जेवणादरम्यान एक अत्यंत समृद्ध संवेदी (Sensory) अनुभव प्राप्त होतो.
प्लास्टिक कचऱ्याच्या समस्येवर एक प्रभावी उपाय
आज भारत जगातील वाढत्या प्लास्टिक कचऱ्याच्या समस्येशी लढा देत आहे. गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालयाच्या २०१९ च्या अहवालानुसार, भारतात दरवर्षी तब्बल ९४ लाख टन प्लास्टिक कचरा निर्माण होतो, म्हणजेच दररोज सुमारे २६,००० टन कचरा तयार होतो. यातील ४३ टक्क्यांहून अधिक कचरा हा केवळ एकदाच वापरल्या जाणाऱ्या उत्पादनांमधून येतो.
या पार्श्वभूमीवर, प्लास्टिकच्या ताटांच्या जागी साल आणि सियाली पानांच्या पत्रावळी आणि द्रोण यांसारख्या विघटनशील पर्यायांचा वापर वाढवणे हा एक उत्तम पर्याय ठरू शकतो. यामुळे केवळ पर्यावरणाचे प्रदूषण रोखता येईल असे नाही, तर जंगलांवर अवलंबून असलेल्या लाखो आदिवासी कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचे नवे आणि भक्कम स्रोत देखील निर्माण होतील.
तंत्रज्ञानाची जोड आणि महिलांचे सक्षमीकरण
वाढत्या जागतिक मागणीमुळे आता आदिवासी महिलांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडत आहेत. एके काळी ज्या महिला हाताने दिवसातून केवळ १०० पत्रावळी शिवू शकत होत्या, त्यांना आता आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड मिळाली आहे.
उदाहरणासाठी, ओडिशाच्या कंधमाल जिल्ह्यातील एकात्मिक आदिवासी विकास संस्थेने फुलबनी येथील 'वन धन विकास केंद्रा'ला सागाच्या पानांपासून पत्रावळी बनवण्याचे आधुनिक यंत्र प्रदान केले आहे. या मशिन्समुळे आता प्रत्येक महिला दररोज जवळपास २,००० प्लेट्स तयार करू शकते. या प्लेट्सची टिकाऊपणा आणि बाजारमूल्य वाढवण्यासाठी फूड-ग्रेड पेपरने लॅमिनेट देखील केले जाते. यामुळे महिलांच्या उत्पन्नात तिप्पट वाढ होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. याशिवाय, ओडिशाच्या केओंझार जिल्हा प्रशासनाने आणि झारखंडमधील संथाल, मुंडा व ओराओन यांसारख्या समुदायांनी देखील अशा उपक्रमांना मोठा प्रोत्साहन दिला आहे.
निष्कर्ष
भारतातील एका छोट्या आदिवासी गावातील जंगलात हाताने शिवलेली एक साधी पत्रावळी आज बर्लिन, ॲमस्टरडॅम किंवा कोपनहेगनसारख्या मोठ्या युरोपीय शहरांमधील नामांकित रेस्टॉरंट्सपर्यंत पोहोचली आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, आपली जुनी संस्कृती आणि परंपरांमध्येच भविष्यातील अनेक समस्यांचे समाधान दडलेले आहे. भारताची ही साधी परंपरा आज केवळ प्लास्टिकविरुद्धच्या जागतिक लढ्याचा एक महत्त्वाचा भाग बनली नाही, तर ती पिढ्यानपिढ्या ही कला जिवंत ठेवणाऱ्या आदिवासी समुदायांसाठी प्रगतीचे नवे मार्ग देखील उघडत आहे.