शारदीय नवरात्रीच्या मंगलमय पर्वाला सुरुवात होत असतानाच पहिल्याच दिवशी केली जाणारी घटस्थापना किंवा कलश स्थापना ही पूजेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग मानली जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार, नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत शक्तीची उपासना करण्यापूर्वी योग्य विधी आणि शुभ मुहूर्तावर कलश स्थापन केल्याने घरात सुख, समृद्धी आणि सकारात्मक ऊर्जेचा वास राहतो. यावर्षी शारदीय नवरात्रीचा उत्साह ११ ऑक्टोबरपासून सुरू होत असून, भाविकांना पूजेचे संपूर्ण फळ मिळावे यासाठी घटस्थापनेचे नियम, शुभ वेळ आणि पूजा पद्धतीची सविस्तर माहिती घेणे गरजेचे ठरते.
घटस्थापनेसाठी शुभ मुहूर्त आणि वेळ
शास्त्रानुसार नवरात्रीच्या प्रतिपदा तिथीला योग्य मुहूर्तावरच कलश स्थापना करणे अत्यंत फलदायी मानले जाते. यावर्षी रविवार, ११ ऑक्टोबर रोजी सकाळी ६:१९ ते १०:१२ या वेळेत घटस्थापनेचा मुख्य शुभ मुहूर्त उपलब्ध आहे. जर काही कारणास्तव भाविकांना या सकाळी वेळेत पूजा करणे शक्य झाले नाही, तर ते दुपारी ११:४४ ते १२:३१ या 'अभिजीत मुहूर्ता'दरम्यान देखील कलश स्थापना करू शकतात.
अशी करा घटस्थापना : पायरीने पूजा पद्धत
पूजा सुरू करण्यापूर्वी संपूर्ण घर आणि पूजाघर पूर्णपणे स्वच्छ करून घ्यावे. पूजेच्या पाटावर लाल किंवा पिवळ्या रंगाचे वस्त्र पसरवून त्यावर आदिशक्ती देवी दुर्गेची मूर्ती अथवा छायाचित्र स्थापित करावे. त्यानंतर मातीच्या पात्रात स्वच्छ माती पसरवून त्यात जव पेरावेत. या मातीच्या पात्रावर तांब्याचा, पितळेचा किंवा मातीचा कलश ठेवावा. कलशात स्वच्छ पाणी, गंगेचे पाणी, अक्षता, सुपारी आणि एक नाणे टाकावे. कलशाच्या तोंडावर आंब्याची किंवा अशोकाची पाच ते सात पाने ठेवून त्यावर लाल कपड्यात गुंडाळलेला नारळ स्थापित करावा. शेवटी देवीचे ध्यान करून, अखंड दिव्याची वात लावून पूजेचा संकल्प सोडावा.
घटस्थापनेसाठी लागणारे आवश्यक साहित्य
पूजेची तयारी करताना सर्व साहित्य आधीच एकत्र करून ठेवावे. यात प्रामुख्याने मातीचे किंवा तांब्या-पितळेचे भांडे, गंगेचे पाणी, आंब्याची किंवा अशोकाची पाने, नारळ, लाल माऊली (धागा), रोळी, अक्षता, सुपारी, नाणे, ताजी फुले आणि हार, धूप, दीप, कापूर, पूजाघर सजवण्यासाठी लाल किंवा पिवळे कापड, माती आणि जव यांचा समावेश होतो. यासोबतच देवीला अर्पण करण्यासाठी ऋतूनुसार फळे आणि नैवेद्यासाठी प्रसादाची सोय करावी.
अखंड ज्योत लावताना घ्यावयाची काळजी
नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत अनेक कुटुंबांमध्ये अखंड मनोभावे दिवा प्रज्वलित ठेवला जातो. अखंड ज्योत लावताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. हा दिवा अशा ठिकाणी ठेवावा जिथे वार्याचा थेट स्पर्श होणार नाही आणि तो स्थिर राहील. घरातील लहान मुले किंवा पाळीव प्राण्यांचा हात दिव्याला लागणार नाही, तसेच जवळ कोणतेही ज्वलनशील साहित्य असणार नाही याची काळजी घ्यावी. दिव्यामध्ये वेळेवर तेल किंवा तूप घालत राहून ज्योतीकडे सातत्याने लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.
नऊ दिवसांची साधना आणि भक्तीचे महत्त्व
कलश स्थापनेनंतर पुढील नऊ दिवस देवी दुर्गेच्या नऊ वेगवेगळ्या रूपांची (नवदुर्गा) नित्य नियमाने पूजा केली जाते. भाविक आपल्या परंपरेनुसार दुर्गा सप्तशती, देवी कवच, दुर्गा चालीसा किंवा सिद्ध मंत्रांचे पठण करू शकतात. नवरात्रीच्या काळात केवळ बाह्य स्वच्छताच नव्हे, तर आचार-विचार शुद्ध ठेवणे आणि सात्विक जीवनशैली जगणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. श्रद्धेने आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने केलेल्या पूजेमुळे घरातील सर्व नकारात्मक ऊर्जा दूर होऊन अखंड शांती आणि समृद्धी लाभते.
(टीप: प्रस्तुत लेखात दिलेली माहिती ही धार्मिक मान्यता, पंचांग आणि सर्वसामान्य समजुतींवर आधारित असून ती केवळ वाचकांच्या ज्ञानवर्धनासाठी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे. या माहितीचा उपयोग करण्यापूर्वी धर्मशास्त्र किंवा ज्योतिषशास्त्रातील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन अवश्य घ्यावे. यातील कोणत्याही दाव्यांची अथवा तथ्यांची पुष्टी 'प्रहार' करत नाही.)
(फोटो सौजन्य : एआय)