26 अब्ज किमी दूर पोहोचला व्हॉयजर-1! 49 वर्षे वीज कुठून मिळते? NASA च्या यानाने रचले इतिहासातील अनेक विक्रम

NASA चे व्हॉयजर-1 यान पृथ्वीपासून 26 अब्ज किलोमीटर दूर, म्हणजे जवळपास 1 प्रकाश-दिवसाच्या अंतरावर पोहोचले आहे. 49 वर्षांपासून अंतराळात प्रवास करणाऱ्या या यानाला वीज कशी मिळते, पृथ्वीशी संपर्क कसा कायम आहे आणि त्याने कोणते ऐतिहासिक विक्रम केले आहेत, जाणून घ्या.

अंतराळ विश्वातून एक ऐतिहासिक बातमी समोर आली आहे. NASA चे व्हॉयजर-1 हे अंतराळयान पृथ्वीपासून तब्बल 26 अब्ज किलोमीटर अंतरावर पोहोचले आहे. मानवनिर्मित वस्तूने पार केलेली ही अविश्वसनीय सीमा असून, व्हॉयजर-1 आता पृथ्वीपासून एका 'प्रकाश-दिवसाच्या' अंतरावर पोहोचले आहे. म्हणजेच पृथ्वीवरून पाठवलेला रेडिओ संदेश यानापर्यंत पोहोचण्यासाठी जवळपास 24 तास लागतात. 18 नोव्हेंबर 2026 रोजी हा ऐतिहासिक टप्पा गाठण्यात आला. यानाला अंतराळात पाठवून आता 49 वर्षे, 2 महिने आणि 11 दिवस झाले आहेत. आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगातही इतक्या दूरवरून कार्यरत असलेले हे यान वैज्ञानिकांसाठी आश्चर्याचा विषय ठरत आहे.



26 अब्ज किलोमीटर म्हणजे नेमके किती अंतर?


प्रकाश हा विश्वातील सर्वात वेगवान घटक असून तो एका सेकंदात सुमारे 3 लाख किलोमीटर प्रवास करतो. 24 तासांत प्रकाश जवळपास 25.9 अब्ज किलोमीटर अंतर पार करतो. या अंतराला 'एक प्रकाश-दिवस' म्हटले जाते. सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी सुमारे 8 मिनिटे लागतात. नेपच्यूनपर्यंत प्रकाश पोहोचण्यासाठी जवळपास 4 तास 10 मिनिटे लागतात. मात्र, व्हॉयजर-1 या अंतराच्या कितीतरी पुढे निघून गेले आहे. यानाला पृथ्वीवरून आदेश पाठवण्यासाठी जवळपास एक दिवस लागतो, तर त्याचा प्रतिसाद पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी आणखी एक दिवस लागतो. म्हणजेच एक संदेश पाठवून त्याचे उत्तर मिळवण्यासाठी जवळपास 2 दिवस प्रतीक्षा करावी लागते.






1977 मध्ये सुरू झाला ऐतिहासिक प्रवास


व्हॉयजर-1 हे यान 5 सप्टेंबर 1977 रोजी अमेरिकेतील केप कॅनाव्हरल येथून प्रक्षेपित करण्यात आले. सुमारे 800 किलो वजनाच्या या यानावर 3.7 मीटर व्यासाचा मोठा डिश अँटेना बसवण्यात आला आहे. त्या काळात बृहस्पति, शनि, युरेनस आणि नेपच्यून हे ग्रह एका विशिष्ट स्थितीत होते. जवळपास 175 वर्षांतून एकदा येणाऱ्या या ग्रहांच्या स्थितीचा फायदा घेऊन गुरुत्वाकर्षणाच्या मदतीने यानाला पुढील ग्रहांकडे प्रवास करता येणार होता. व्हॉयजर-1 ने 1979 मध्ये बृहस्पती आणि 1980 मध्ये शनीच्या जवळून प्रवास करत महत्त्वपूर्ण छायाचित्रे आणि वैज्ञानिक माहिती पृथ्वीवर पाठवली. त्यानंतर त्याने सौरमंडळाच्या बाहेरील दिशेने प्रवास सुरू केला.



सौरमंडळाबाहेर पोहोचणारे पहिले मानवनिर्मित यान


सूर्याभोवती सौरवारा आणि चुंबकीय क्षेत्रामुळे तयार झालेल्या विशाल क्षेत्राला 'हेलिओस्फीअर' म्हणतात. 2012 मध्ये व्हॉयजर-1 ने या क्षेत्राची सीमा ओलांडून तारकांमधील अवकाशात प्रवेश केला. अंतराळातील या प्रदेशाला इंटरस्टेलर स्पेस म्हणतात. या भागात पोहोचणारे व्हॉयजर-1 हे पहिले मानवनिर्मित यान ठरले. आजही ते पृथ्वीपासून दूर जात असून ताशी जवळपास 61,000 किलोमीटर वेगाने प्रवास करत आहे.



49 वर्षे वीज कशी मिळते?


व्हॉयजर-1 च्या प्रवासातील सर्वात आश्चर्यकारक बाब म्हणजे इतक्या वर्षांनंतरही त्याचा पृथ्वीशी संपर्क कायम आहे. यानाला सौरऊर्जेऐवजी रेडिओआइसोटोप थर्मोइलेक्ट्रिक जनरेटर अर्थात RTG द्वारे वीज मिळते. या यंत्रणेत प्लुटोनियम-238 च्या विघटनातून निर्माण होणाऱ्या उष्णतेचे विद्युत ऊर्जेत रूपांतर केले जाते. मात्र, वर्षागणिक या ऊर्जेचे प्रमाण कमी होत आहे. वीज वाचवण्यासाठी NASA चे अभियंते यानावरील हीटर्स आणि काही वैज्ञानिक उपकरणे टप्प्याटप्प्याने बंद करत आहेत. प्रत्येक उपकरण बंद केल्याने उर्वरित प्रणाली चालवण्यासाठी ऊर्जा उपलब्ध राहते.



पृथ्वीशी संपर्क अजूनही कायम!


व्हॉयजर-1 चा ट्रान्समीटर जवळपास 22 वॅट शक्तीने कार्य करतो. इतक्या कमी शक्तीचा सिग्नल अब्जावधी किलोमीटर अंतर पार करून पृथ्वीपर्यंत पोहोचतो. NASA च्या Deep Space Network मधील विशाल अँटेना यानाचे संदेश ग्रहण करतात. डेटा पाठवण्याचा वेग सुमारे 160 बिट प्रति सेकंद इतका कमी असला, तरी त्यातून अंतराळातील अज्ञात प्रदेशांची माहिती मिळत आहे. अंदाजानुसार व्हॉयजर-1 2030 च्या दशकाच्या सुरुवातीपर्यंत कार्यरत राहू शकते. त्यानंतर त्याचा पृथ्वीशी संपर्क बंद होईल. मात्र, संपर्क संपला तरी हे यान अंतराळातील प्रवास थांबवणार नाही. मानवाच्या विज्ञान आणि जिज्ञासेचे प्रतीक बनलेले व्हॉयजर-1 अनंत अंतराळात पुढे जात राहील.

Comments
Add Comment

सौदीच्या हवाई हल्ल्यात हूतींचे 60 लष्करी तळ उद्ध्वस्त, 17 जणांचा मृत्यू; कुवेतवरील ड्रोन हल्ल्याने मध्य पूर्वमध्ये प्रचंड खळबळ

मध्य पूर्व आशियात पुन्हा एकदा युद्धाचा वणवा भडकला असून, परिस्थिती अत्यंत स्फोटक बनली आहे. इराण समर्थित हूती

Multibagger Stock : एका दिवसात 233% झेप! या फार्मा शेअरने गुंतवणूकदारांना दिला छप्परफाड परतावा

एखादा स्टॉक कधी आश्चर्यकारक कामगिरी करून गुंतवणूकदारांना श्रीमंत करेल आणि दुसरा कधी त्यांना कंगाल करेल, याचा

डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या हत्येचा कट रचणाऱ्या पाकिस्तानी एजंटला अमेरिकेत तब्बल 27 वर्षांची कठोर शिक्षा

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासह अमेरिकेतील बड्या सरकारी अधिकाऱ्यांच्या हत्येचा भयंकर कट

महाविनाश उंबरठ्यावर? अमेरिका-इराण युद्ध भडकले, मध्य पूर्व पुन्हा एकदा रक्तरंजित होण्याच्या मार्गावर!

मध्य पूर्व आशियात सध्या युद्धाची नवी आणि भयानक लाट उसळली आहे. बहरीनमधील अमेरिकन लष्करी तळांवर इराणचे सडासड

iPhone युजर्ससाठी महत्त्वाची बातमी! Apple ची सेवा ठप्प, कोणकोणत्या देशांना बसला फटका?

मुंबई: अमेरिकेमध्ये गेल्या काही दिवसांपासून टेक्नोलॉजी संबंधित नागरिकांना अनेक समस्यांना तोंड द्यावे लागत

होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत 'तारा गॅस' टँकरवर क्षेपणास्त्र हल्ला; 22 हून अधिक कर्मचारी सुरक्षित, आंतरराष्ट्रीय पातळीवर खळबळ

जागतिक व्यापाराच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत (Strait of Hormuz)