मध्यपूर्वेतील वाढत्या तणावादरम्यान अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी एका मोठ्या लष्करी कारवाईची घोषणा केली आहे. अमेरिकन सैन्याने इराणच्या धोरणात्मकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या खर्ग आयलँड (Kharg Island) वर शक्तिशाली हवाई हल्ले केल्याचे ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले. अमेरिकेच्या 'युनायटेड स्टेट्स सेंट्रल कमांड' (CENTCOM) मार्फत ही मोहीम फत्ते करण्यात आली असून, हा मध्यपूर्वेच्या इतिहासातील सर्वात भीषण बॉम्बहल्ला असल्याचा दावा त्यांनी केला आहे. ट्रम्प यांनी सोशल मीडिया पोस्टद्वारे या कारवाईची सविस्तर माहिती दिली. त्यांच्या आदेशानुसार झालेल्या या हल्ल्यात खर्ग बेटावरील सर्व इराणी लष्करी तळे आणि महत्त्वाची लष्करी लक्ष्ये पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्यात आली आहेत. मात्र, एकीकडे लष्करी ताकद दाखवतानाच ट्रम्प यांनी सावध पवित्राही घेतला. या बेटावर इराणच्या तेलाशी संबंधित मोठी यंत्रणा आहे; परंतु होणारे मोठे आर्थिक नुकसान आणि मानवी संकट लक्षात घेता, त्यांनी तेलाच्या पायाभूत सुविधांना (Oil Infrastructure) धक्का न लावण्याचे आदेश दिले होते. त्यामुळे केवळ लष्करी सामर्थ्य नष्ट करण्यावरच या हल्ल्याचा भर होता. इराणच्या आक्रमकतेला चोख प्रत्युत्तर देणे आणि अमेरिकेचे मध्यपूर्वेतील वर्चस्व अधोरेखित करणे, हा या मोहिमेचा मुख्य हेतू असल्याचे दिसून येत आहे. खर्ग बेट हे इराणच्या तेल निर्यातीचे मुख्य केंद्र आहे, तिथे लष्करी तळांवर हल्ला करून अमेरिकेने इराणच्या नाकेबंदीचा प्रयत्न केला आहे. या कारवाईमुळे संपूर्ण जगात खळबळ उडाली असून, जागतिक राजकारणात आणि तेलाच्या बाजारपेठेत याचे मोठे पडसाद उमटण्याची शक्यता वर्तवण्यात येत आहे.
खर्ग बेट का आहे जागतिक राजकारणाच्या केंद्रस्थानी?
पर्शियन आखाताच्या उत्तरेला स्थित असलेले खर्ग बेट (Kharg Island) हे केवळ एक भूखंड नसून इराणच्या अर्थव्यवस्थेचे ऊर्जा केंद्र आहे. इराणच्या मुख्य भूभागापासून साधारण २४ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या बेटाला इराणची 'तेलाची राजधानी' म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. या बेटाचे स्थान आणि तिथली क्षमता यामुळेच जागतिक राजकारणात याला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे. खर्ग बेटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे इराणमधून होणाऱ्या एकूण कच्च्या तेलाच्या निर्यातीपैकी तब्बल ९० टक्के निर्यात एकट्या या बेटावरून केली जाते. आंतरराष्ट्रीय माध्यमांच्या अहवालानुसार, या बेटावर दररोज सुमारे ७० लाख बॅरल तेल जहाजांवर लोड करण्याची अवाढव्य क्षमता आहे. त्यामुळे इराणची आर्थिक स्थिती पूर्णपणे या बेटावरून होणाऱ्या व्यापारावर अवलंबून आहे. हे बेट हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीपासून (Strait of Hormuz) साधारण ४८३ किलोमीटर उत्तर-पश्चिमेला आहे. युद्धाच्या काळात किंवा जागतिक संघर्षात हे बेट नेहमीच शत्रूच्या निशाण्यावर असते, कारण येथील पायाभूत सुविधांना झालेला छोटासा धक्का देखील इराणला मोठ्या आर्थिक संकटात टाकू शकतो. म्हणूनच, अमेरिकेने या बेटावरील लष्करी लक्ष्यांवर हल्ले केले असले तरी, तेलाच्या पायाभूत सुविधांना धक्का न लावण्याचा निर्णय हा अत्यंत धोरणात्मक मानला जात आहे.
हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर अमेरिकेचा 'वॉच'
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेल वाहतूक मार्गाच्या सुरक्षेबाबत आपली भूमिका स्पष्ट केली आहे. हॉर्मुझची सामुद्रधुनी हा जागतिक ऊर्जा पुरवठ्याचा मुख्य मार्ग असून, या मार्गावरील जहाजांच्या वाहतुकीत इराणने कोणताही हस्तक्षेप केल्यास अमेरिका त्याला खंबीरपणे प्रत्युत्तर देईल, असा थेट इशारा ट्रम्प यांनी दिला आहे. हॉर्मुझची सामुद्रधुनी ही केवळ इराणसाठीच नाही, तर संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाची आहे, कारण जगातील कच्च्या तेलाचा मोठा हिस्सा याच अरुंद जलमार्गातून वाहून नेला जातो. ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, खर्ग बेटावरील तेल पायाभूत सुविधांना धक्का न लावण्याचा निर्णय हा परिस्थितीनुसार बदलला जाऊ शकतो. जर इराणने या समुद्री मार्गात जहाजांना रोखण्याचा किंवा धोका निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला, तर अमेरिका आपल्या निर्णयावर पुनर्विचार करून अधिक कठोर लष्करी पावले उचलण्यास मागे-पुढे पाहणार नाही. केवळ इशारा देऊनच ट्रम्प थांबले नाहीत, तर त्यांनी या मार्गावरून जाणाऱ्या व्यापारी जहाजांच्या सुरक्षेसाठी लवकरच एक 'विशेष संरक्षण व्यवस्था' (Special Protection System) तैनात करणार असल्याचे जाहीर केले. यामुळे या महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गावर अमेरिकेचा थेट प्रभाव वाढणार आहे. "कोणत्याही देशाचा हस्तक्षेप सहन केला जाणार नाही," अशा शब्दांत त्यांनी आपली आक्रमक भूमिका मांडली असून, यामुळे पर्शियन आखातात अमेरिकेचे लष्करी सामर्थ्य अधिक मजबूत होण्याचे संकेत मिळत आहेत.
अमेरिकेकडून अडीच हजार मरीन सैनिक आणि युद्धनौकांचा ताफा रवाना!
राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार, अमेरिकेने या संवेदनशील प्रदेशात अतिरिक्त २,५०० मरीन सैनिक आणि तीन अद्ययावत युद्धनौका तैनात करण्याचा मोठा निर्णय घेतला आहे. या लष्करी वाढीमुळे पर्शियन आखातात अमेरिकेचे वर्चस्व अधिक भक्कम झाले आहे. खर्ग बेटावरील लष्करी तळांवर आणि इराणच्या जहाजांवर केलेले हल्ले हा केवळ एक 'अंतिम इशारा' (Final Warning) असल्याचे ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले आहे. अमेरिकेच्या मते, इराणने आपली भूमिका न बदलल्यास पुढील आठवड्यापासून अधिक तीव्र आणि कठोर लष्करी कारवाईची मालिका सुरू होऊ शकते. ही वाढीव सैन्य तैनात करणे म्हणजे इराणभोवती लष्करी वेढा आवळण्याची रणनीती असल्याचे संरक्षण तज्ज्ञांचे मत आहे. अमेरिकेने पाठवलेल्या तीन युद्धनौका या क्षेपणास्त्रविरोधी प्रणाली आणि लढाऊ विमानांनी सुसज्ज आहेत. इराणकडून येणाऱ्या कोणत्याही प्रतिहल्ल्याला चोख प्रत्युत्तर देण्यासाठी या युद्धनौका सज्ज ठेवण्यात आल्या आहेत. ट्रम्प यांच्या आक्रमक पवित्रा आणि प्रत्यक्ष सीमेवर वाढलेली सैन्याची संख्या यामुळे मध्यपूर्वेतील परिस्थिती अत्यंत स्फोटक बनली असून, जागतिक समुदायाचे लक्ष आता पुढच्या आठवड्यात होणाऱ्या हालचालींकडे लागले आहे.