मुंबई : भारतातील किरकोळ विक्री क्षेत्रात डीमार्टने (DMart) गेल्या काही वर्षांत आपले एक वेगळे आणि भक्कम स्थान निर्माण केले आहे. कमी किंमतीत दर्जेदार वस्तू उपलब्ध करून देणाऱ्या डीमार्टला आज लाखो ग्राहकांची पसंती मिळत आहे. महिनाभराचा किराणा असो, सण-उत्सवांसाठी लागणाऱ्या वस्तू असोत किंवा अचानक घरी आलेल्या पाहुण्यांच्या स्वागतासाठी आवश्यक सामान असो, अनेकांची पहिली पसंती डीमार्टच असते. त्यामुळे ग्राहकांची या स्टोअरमध्ये नेहमीच मोठी गर्दी पाहायला मिळते.
मात्र, तुम्ही कधी निरीक्षण केले आहे का की काही महत्त्वाच्या आणि रोजच्या गरजेच्या वस्तू डीमार्टमध्ये कधीच उपलब्ध नसतात? अनेकांना हे आश्चर्यकारक वाटू शकते. पण ही कोणती चूक किंवा दुर्लक्ष नसून त्यामागे एक ठोस व्यावसायिक रणनीती (Business Strategy) कार्यरत आहे. डीमार्टचा व्यवसाय मॉडेल हा प्रामुख्याने मोठ्या प्रमाणावर विकल्या जाणाऱ्या आणि तुलनेने जास्त काळ टिकणाऱ्या वस्तूंवर आधारित आहे.
विशेष म्हणजे, डीमार्टच्या बहुतांश स्टोअरमध्ये ताजे मांसाहारी पदार्थ जसे की चिकन, मटण किंवा मासे विक्रीसाठी ठेवले जात नाहीत. काही निवडक ठिकाणी मर्यादित स्वरूपात फ्रोजन फूड उपलब्ध असले तरी ताज्या मांसाहारी पदार्थांच्या विक्रीपासून डीमार्ट जाणीवपूर्वक दूर राहते. यामागे स्वच्छता राखणे, योग्य तापमानात साठवणूक करणे, वाहतूक व्यवस्था आणि क्लिष्ट लॉजिस्टिक्स यांसारखी अनेक कारणे आहेत. अशा उत्पादनांसाठी अतिरिक्त खर्च आणि विशेष व्यवस्थापन आवश्यक असते, जे डीमार्टच्या व्यवसाय पद्धतीशी सुसंगत नाही.
याचप्रमाणे पालक, मेथी, कोथिंबीर आणि इतर हिरव्या पालेभाज्याही डीमार्टमध्ये सहसा आढळत नाहीत. या भाज्या अत्यंत नाशवंत स्वरूपाच्या असल्यामुळे त्यांची गुणवत्ता दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे कठीण असते. दररोज मोठ्या प्रमाणावर साठा ठेवणे आणि खराब झालेल्या मालाचे नुकसान सहन करणे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरत नाही. त्यामुळे अशा उत्पादनांपासून डीमार्ट दूर राहणे पसंत करते.
इतकेच नव्हे तर, टीव्ही, फ्रिज, वॉशिंग मशीन यांसारख्या महागड्या इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू देखील डीमार्टच्या स्टोअरमध्ये विक्रीसाठी उपलब्ध नसतात. यामागेही त्यांचे विशिष्ट व्यवसाय मॉडेल कारणीभूत आहे. डीमार्टचा संपूर्ण व्यवसाय 'हाय-वॉल्यूम, लो-मार्जिन' या तत्त्वावर आधारित आहे. म्हणजेच, कमी नफा ठेवून मोठ्या प्रमाणावर वस्तूंची विक्री करणे. महागड्या इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तूंमध्ये मोठी गुंतवणूक अडकून पडण्याची शक्यता असते. तसेच त्यांचा खप तुलनेने कमी असल्याने डीमार्ट अशा उत्पादनांमध्ये प्रवेश करण्याचे टाळते. याशिवाय मद्यविक्री, ताजी दुग्धजन्य उत्पादने आणि अत्यंत कमी शेल्फ लाइफ असलेल्या काही वस्तूंची विक्री काही डीमार्ट स्टोअरमध्ये होते तर काही ठिकाणी होत नाही. त्याऐवजी कंपनी रोजच्या वापरातील किराणा साहित्य, पॅकेज्ड फूड, घरगुती वस्तू, वैयक्तिक वापराच्या वस्तू आणि एफएमसीजी उत्पादनांवर अधिक भर देते.
यामुळे मासे, चिकन, मटण, अंडी किंवा ताजा भाजीपाला खरेदी करण्यासाठी ग्राहकांना डीमार्टच्या बाहेर इतर दुकानांचा पर्याय निवडावा लागतो. डीमार्टच्या कोणत्याही स्टोअरमध्ये या वस्तू सहजपणे उपलब्ध होत नाहीत. मात्र यामागे कंपनीची स्पष्ट आणि नियोजित व्यावसायिक रणनीती असल्याचे आता समोर आले आहे. कमी किमतीतील ऑफर्स, सवलती आणि मोठ्या प्रमाणावरील विक्रीमुळे ग्राहकांचा ओढा आजही डीमार्टकडे कायम आहे. नाशवंत वस्तूंपासून दूर राहून आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या उत्पादनांवर लक्ष केंद्रित करून डीमार्टने आपला व्यवसाय यशस्वीपणे वाढवला आहे. त्यामुळे काही वस्तू स्टोअरमध्ये नसल्या तरी त्यामागे कंपनीचे अत्यंत पक्के बिझनेस प्लॅनिंग असल्याचे स्पष्ट होते.