महाराष्ट्र: महाराष्ट्र हे विविधतेने नटलेले राज्य आहे. येथे केवळ सण-उत्सव साजरे केले जात नाहीत, तर शतकानुशतके चालत आलेल्या परंपरांना श्रद्धेची जोड देऊन त्या जिवंत ठेवल्या जातात. अशाच दोन थक्क करणाऱ्या परंपरा म्हणजे कोकणातील शिमगोत्सवातील ‘संकासूर’ आणि सांगलीची ‘तडकडताई’. वरकरणी या दोन्ही परंपरा भीतीदायक वाटत असल्या, तरी त्यांच्या मागे दडलेला ‘आशीर्वादाचा भाव’ या परंपरांना अधिक अर्थपूर्ण बनवतो.
कोकणचा ‘संकासूर’: शिमगोत्सवाचा केंद्रबिंदू
कोकणातील शिमगोत्सवात ‘संकासूर’ हे पात्र सर्वांचे लक्ष वेधून घेते. पांढरी लांब दाढी, बाहेर आलेली लाल जीभ, अंगावर काळे वस्त्र आणि कमरेला तब्बल १५ ते २० किलो वजनाचे घुंगरू बांधून संकासूर जेव्हा ढोल-ताशांच्या तालावर नाचतो, तेव्हा प्रेक्षकांच्या अंगावर काटा आल्याशिवाय राहत नाही.
संकासूराच्या हातात चिंध्यांची ‘वेठी’ (काठी) असते. शिमगोत्सवाच्या काळात तो गावकऱ्यांना या वेठीने मारतो. कोकणवासियांसाठी हा मार म्हणजे एक प्रकारचे शुभ शकुन असते. संकासूराच्या वेठीचा स्पर्श झाल्यास घरातील दारिद्र्य आणि नकारात्मक शक्ती नष्ट होतात, अशी गावकऱ्यांची अढळ श्रद्धा आहे. या संकासूराचा आशीर्वाद मिळाल्यावर घरातील संकटे दूर होतात, अशी लोकभावना आजही टिकून आहे.
सांगलीची ‘तडकडताई’: अडीचशे वर्षांचा वारसा
दुसरीकडे, सांगली शहरात ज्येष्ठ अमावस्येला सुरू होणारा ‘तडकडताई’चा उत्सव कुंभार समाजाची एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक ओळख आहे. अंगावर काळी साडी, चेहऱ्यावर भयानक वाटणारा मुखवटा आणि हातात सूप घेऊन ही ‘तडकडताई’ शहरात फिरते.
लोकश्रद्धेनुसार, तडकडताई हे महिषासुरमर्दिनीचे उग्र रूप मानले जाते. ती शहरातील नकारात्मक शक्ती आणि इडा-पिडा दूर करण्याचे काम करते. रस्ते-गल्लीबोळात धावताना ती जेव्हा खोडकर मुलांना सुपाने मारते, तेव्हा ती शिक्षा नसून ‘प्रसाद’ मानली जाते. स्थानिक नागरिकांचा असा ठाम विश्वास आहे की, या सुपाचा फटका बसल्याने मुलांवरील संकटे टळतात आणि त्यांना देवीचे आशीर्वाद मिळतात. संस्थान काळापासून सुरू असलेली ही सुमारे २५० वर्षांची परंपरा आजही तितक्याच भक्तीभावाने साजरी केली जाते.
श्रद्धा आणि लोकविश्वासाचा संगम
कोकणचा संकासूर असो किंवा सांगलीची तडकडताई, या दोन्ही परंपरांचे मूळ ‘रक्षण’ आणि ‘कल्याण’ या भावनेत आहे. लोककला आणि श्रद्धा यांचा हा संगम आधुनिक काळातही महाराष्ट्राच्या मातीतील संस्कृतीला अधिक समृद्ध करत आहे. या परंपरा केवळ अंधश्रद्धा नसून, समाजाला एकसंध ठेवणाऱ्या आणि इतिहासाची आठवण करून देणाऱ्या अमूल्य खुणा आहेत.