वॉशिंग्टन : होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अमेरिका आणि इराण यांच्यात उडालेला भडका आता एका भीषण संघर्षात रूपांतरित झाला आहे. अमेरिकन लष्कराने सलग सहाव्या रात्री इराणवर जोरदार हल्ले चढवले आहेत. अमेरिकेच्या 'सेंट्रल कमांड'ने (Centcom) दिलेल्या माहितीनुसार, इराणची लष्करी ताकद खिळखिळी करणे आणि त्यांच्या बंदरांची नाकेबंदी करणे हा या हल्ल्यांचा मुख्य उद्देश आहे. याच मोहिमेचा भाग म्हणून अमेरिकेने एका जहाजावर ताबा मिळवल्याचेही सेंटकॉमने म्हटले आहे.
इराणच्या नागरी सुविधांचे मोठे नुकसान
अमेरिकेने लष्करी तळांना लक्ष्य केल्याचा दावा केला असला तरी, इराणच्या सरकारी माध्यमांनी आणि स्थानिक प्रशासनाने दिलेल्या माहितीनुसार, अमेरिकेच्या हल्ल्यांमध्ये पूल, रेल्वे स्थानके आणि विमानतळांसारख्या नागरी सुविधांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले आहे. बीबीसीनेही होर्मोज्गान प्रांतातील बंदर अब्बासच्या पश्चिमेला असलेल्या एका पुलावरील हल्ल्याला दुजोरा दिला आहे. इराणच्या दक्षिण किनारपट्टीवरील खुझेस्तान, बुशेर (जिथे इराणचा अणुप्रकल्प आहे), होर्मोज्गान आणि सिस्तान-बलुचिस्तान या प्रांतांमध्ये अनेक ठिकाणी बॉम्बफेक करण्यात आली आहे. होर्मोज्गान प्रांतात झालेल्या हल्ल्यात ७ जणांचा मृत्यू झाला असून, गारीवेह (Gariveh) पुलाचे मोठे नुकसान झाले आहे. यामुळे परिसरातील वाहतूक आणि वीजपुरवठा पूर्णपणे खंडित झाला आहे. ताज्या संघर्षामुळे इराणमध्ये आतापर्यंत किमान ३८ जणांचा बळी गेला असून ४०० हून अधिक जण जखमी झाले आहेत, अशी माहिती इराणच्या आरोग्य मंत्रालयाने दिली आहे.
इराणचा अमेरिकेला आणि मित्रराष्ट्रांना दणका
अमेरिकेच्या या हल्ल्यांना इराणच्या 'रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स'ने (IRGC) अत्यंत आक्रमकपणे प्रत्युत्तर दिले आहे. इराणने ओमानमधील अमेरिकेच्या सागरी पाळत ठेवणाऱ्या रडार केंद्रांवर, तसेच कुवेत आणि बहरीनमधील काही ठिकाणांवर हल्ले केले आहेत. कुवेतमधील वीज आणि पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांवर इराणने केलेल्या हल्ल्यामुळे तिथे मोठी आग लागली असून, मोठ्या प्रमाणावर वीजपुरवठा विस्कळीत झाला आहे. याव्यतिरिक्त, दोन दिवसांपूर्वी मारल्या गेलेल्या आपल्या सैनिकांचा बदला घेण्यासाठी इराणने सीरियातील 'अल-तन्फ' येथील अमेरिकन स्पेशल ऑपरेशन्स कमांड सेंटरवर अचानक हल्ला चढवला. जॉर्डनच्या लष्कराने इराणची तीन क्षेपणास्त्रे पाडल्याचा दावा केला आहे, तर इराणने आखाती देशात तैनात असलेल्या अमेरिकन लढाऊ विमानांवरही हल्ला केल्याचे वृत्त तिथल्या सरकारी टीव्हीने दिले आहे.
इराकच्या कुर्दिस्तानमध्ये रक्तपात
एकीकडे अमेरिका-इराण संघर्ष सुरू असतानाच, इराकच्या कुर्दिस्तान प्रांतातील सुलेमानिया शहरात पहाटे झालेल्या एका हल्ल्यात ८ जणांचा मृत्यू झाला असून अनेक जण जखमी झाले आहेत. कुर्दिश सैन्याने या हल्ल्यासाठी इराणला जबाबदार धरले आहे. याव्यतिरिक्त, एर्बिल शहरावर घिरट्या घालणारे आठ ड्रोन कुर्दिश सैन्याने पाडले असून यात कोणतीही जीवितहानी झाली नसल्याचे वृत्त आहे.
जागतिक ऊर्जा संकटाची चाहूल
या वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, इराणने जगातील सर्वात महत्त्वाचा सागरी मार्ग असलेली 'होर्मुझची सामुद्रधुनी' बंद केली आहे. याचा थेट फटका जागतिक तेल पुरवठ्याला बसला आहे. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सीचे (IEA) प्रमुख फातिह बिरोल यांनी गुरुवारी रात्री याबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली. "येत्या काही आठवड्यांत ही परिस्थिती सुधारली नाही, तर जगासाठी ती अत्यंत चिंतेची बाब असेल," असा इशारा त्यांनी दिला आहे. दरम्यान, चीन आणि पाकिस्तानच्या परराष्ट्रमंत्र्यांनी दोन्ही देशांना युद्ध थांबवून तातडीने वाटाघाटी सुरू करण्याचे आवाहन केले आहे.
अमेरिकेची नाकेबंदी आणि आंतरराष्ट्रीय कायदा
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी काही महिन्यांपूर्वीच इराणचे पूल आणि वीज केंद्रे उद्ध्वस्त करण्याची धमकी दिली होती. यावर संयुक्त राष्ट्रांचे मानवाधिकार प्रमुख व्होल्कर तुर्क यांनी कठोर शब्दांत सुनावले आहे की, "जाणीवपूर्वक नागरी वस्त्या आणि नागरी सुविधांवर हल्ले करणे हा आंतरराष्ट्रीय कायद्यानुसार 'युद्धगुन्हा' ठरतो." दुसरीकडे, अमेरिकेने इराणच्या बंदरांची नाकेबंदी अधिक कडक केली असून, ओमानच्या आखातात एका तेलवाहू जहाजावर ताबा मिळवला आहे आणि ३ व्यापारी जहाजांना माघारी पाठवले आहे.
राजकीय आणि राजनैतिक पातळीवरील दावे-प्रतिदावे
व्हाईट हाऊसच्या प्रेस सेक्रेटरी कॅरोलिन लेविट यांनी स्पष्ट केले आहे की, ट्रम्प मुत्सद्देगिरीसाठी नेहमीच तयार आहेत, मात्र इराणने जहाजांवर हल्ले केल्यास त्यांना त्याचे गंभीर परिणाम भोगावे लागतील. दुसरीकडे, इराणचे सर्वोच्च वार्ताहर मोहम्मद बाघर गालिबाफ यांनी सडेतोड उत्तर देताना म्हटले आहे की, ज्या करारातून देशाचा काहीही फायदा होत नाही, त्याचे पालन करण्याचे इराणकडे कोणतेही कारण नाही.
दरम्यान, डिसेंबर २०२४ मध्ये इराणमध्ये अडकलेल्या डेना करारी या अमेरिकन नागरिकाच्या सुटकेबद्दल ट्रम्प यांनी इराणच्या 'सद्भावने'चे कौतुक केले होते. मात्र, इराणच्या न्यायव्यवस्थेने असा कोणताही अमेरिकन कैदी सोडला नसल्याचे स्पष्ट करत ट्रम्प यांचा दावा थेट फेटाळून लावला आहे. यामुळे या दोन्ही देशांमधील राजकीय आणि लष्करी पेचप्रसंग अधिकच गुंतागुंतीचा झाला आहे.