मुंबई : क्रिकेट (Cricket) विश्वातील सर्वकालीन महान अष्टपैलू (All-rounder) खेळाडूंमध्ये गणले जाणारे सर गॅरी सोबर्स (Sir Garry Sobers) यांचे १७ जुलै २०२६ रोजी निधन झाले. १९३६ मध्ये जन्मलेल्या सोबर्स यांनी आपल्या विलक्षण खेळाच्या जोरावर क्रिकेटच्या इतिहासात अढळ स्थान निर्माण केले. फलंदाजी (Batting), गोलंदाजी (Bowling) आणि क्षेत्ररक्षण (Fielding) या तिन्ही विभागांत त्यांनी गाजवलेले वर्चस्व आजही आदर्श मानले जाते.
दोन्ही हातांना होती अतिरिक्त बोटे
गॅरी सोबर्स यांच्या दोन्ही हातांना प्रत्येकी एक अशी अतिरिक्त बोटे होती. अनेकांना वाटत असे की, त्यांच्या यशामागे हेच कारण आहे. मात्र, आपल्या आत्मचरित्रात (Autobiography) सोबर्स यांनी याबाबत वेगळे मत मांडले आहे. त्यांनी लहानपणी जुन्या आणि फाटलेल्या चेंडूंनी (Ball) सराव केल्यामुळे चेंडूची दिशा ओळखण्याची आणि प्रत्येक परिस्थितीत खेळण्याची क्षमता विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. याच कठोर सरावामुळे ते क्रिकेटमधील सर्वात परिपूर्ण अष्टपैलू खेळाडू बनले.
पहिल्याच शतकात केला विश्वविक्रम
वयाच्या अवघ्या १७व्या वर्षी सोबर्स यांनी वेस्ट इंडिज (West Indies) संघाकडून कसोटी (Test) क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. सुरुवातीच्या १६ कसोटी सामन्यांत त्यांना एकही शतक (Century) करता आले नव्हते.
मात्र, १९५८ मध्ये पाकिस्तानविरुद्ध (Pakistan) त्यांनी नाबाद ३६५ धावांची (Runs) ऐतिहासिक खेळी साकारली. हे त्यांच्या कसोटी कारकिर्दीतील पहिलेच शतक होते आणि त्याचवेळी तो कसोटी क्रिकेटमधील सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्येचा विश्वविक्रम (World Record) ठरला. हा विक्रम तब्बल ३६ वर्षे अबाधित राहिला. नंतर वेस्ट इंडिजच्याच ब्रायन लारा (Brian Lara) यांनी तो मोडला.
एकामागून एक विक्रमांची नोंद
३६५ धावांच्या विक्रमी खेळीनंतर सोबर्स यांनी सातत्यपूर्ण कामगिरी कायम ठेवली. पुढील कसोटी सामन्यात दोन्ही डावांत शतके झळकावली. त्यानंतर भारत दौऱ्यातील (India Tour) पाच कसोटी सामन्यांच्या मालिकेत आणखी तीन शतके ठोकली.
कसोटी क्रिकेटमध्ये त्यांनी एकूण २६ शतके केली आणि ८,००० धावा करणारे जगातील पहिले फलंदाज ठरले. निवृत्तीच्या (Retirement) वेळी कसोटीतील सर्वाधिक वैयक्तिक धावसंख्या आणि सर्वाधिक धावांचा विक्रम त्यांच्या नावावर होता.
फलंदाजीसह गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षणातही तितकेच प्रभावी
सोबर्स हे केवळ उत्कृष्ट फलंदाज नव्हते. ते वेगवान गोलंदाजी (Fast Bowling) आणि दोन्ही प्रकारची फिरकी गोलंदाजी (Spin Bowling) करण्याची क्षमता बाळगत होते. त्याचबरोबर ते उत्कृष्ट क्षेत्ररक्षकही होते. झेल (Catch), धावा रोखणे किंवा महत्त्वाच्या क्षणी विकेट मिळवून देणे अशा प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी संघासाठी मोलाचे योगदान दिले.
गावस्कर ठरले होते 'लकी चार्म'
भारताचे माजी कर्णधार सुनील गावस्कर (Sunil Gavaskar) यांनी त्यांच्या आइडल्स (Idols) या पुस्तकात एक आठवण सांगितली आहे. १९७१ च्या वेस्ट इंडिज दौऱ्यात गावस्कर यांनी दुसऱ्याच कसोटीत शतक झळकावले. त्यावेळी वेस्ट इंडिजचे कर्णधार असलेल्या सोबर्स यांच्या पहिल्या तीन डावांत मोठी खेळी झाली नव्हती. गावस्कर यांनी असे म्हटले आहे, शतकानंतर सोबर्स त्यांच्याकडे आले आणि "तुला जरा स्पर्श करू दे, कदाचित तुझं नशीब माझ्याही सोबत येईल," असे म्हणाले. त्यानंतर त्याच सामन्यात सोबर्स यांनी शतक झळकावले आणि पुढील दोन कसोट्यांतही शतके ठोकली.
एका षटकातील सहा षटकारांचा विक्रम
इंग्लंडमधील काउंटी क्रिकेटमध्ये (County Cricket) खेळताना सोबर्स यांनी ग्लॅमरगन (Glamorgan) विरुद्ध एका षटकातील (Over) सहाही चेंडूंवर षटकार (Six) ठोकण्याचा पराक्रम केला. प्रथम श्रेणी (First-Class) क्रिकेटच्या इतिहासात अशी कामगिरी करणारे ते पहिले फलंदाज ठरले.
पाकिस्तान दौऱ्यात खराब पंचगिरीचा अनुभव
३६५ धावांच्या खेळीनंतर पुढील वर्षी पाकिस्तान दौऱ्यावर गेलेल्या सोबर्स यांनी आपल्या आत्मचरित्रात त्या मालिकेतील पंचगिरीवर (Umpiring) नाराजी व्यक्त केली आहे. कराची कसोटीत (Karachi Test) दोन वेळा वादग्रस्त पद्धतीने बाद दिल्याचा उल्लेख त्यांनी केला आहे. त्या निर्णयांमुळे आपण इतके नाराज झालो होतो की, तातडीने वेस्ट इंडिजला परत जाण्याची तयारी केली होती, असेही त्यांनी लिहिले आहे.
वडिलांचे छत्र लहानपणीच हरपले
सोबर्स केवळ पाच वर्षांचे असताना जर्मन हल्ल्यात त्यांच्या वडिलांचा मृत्यू झाला. लहानपणापासूनच क्रिकेटची आवड असलेल्या सोबर्स यांनी बार्बाडोस (Barbados) येथील वाँडरर्स मैदानावर (Wanderers Ground) स्कोअरिंग (Scoring) करताना त्या काळातील अनेक दिग्गज खेळाडूंना जवळून पाहिले.
फ्रँक ग्रँट (Frank Grant) आणि बर्गेस ग्रँडिसन (Burgess Grandison) यांनी त्यांच्या कारकिर्दीला दिशा दिली. मैदानाची खेळपट्टी (Pitch) तयार करण्यास मदत केल्याच्या बदल्यात त्यांना सरावाची संधी मिळत असे. याच काळात त्यांची नैसर्गिक प्रतिभा वेस्ट इंडिजचे कर्णधार डेनिस अॅटकिन्सन (Denis Atkinson) यांच्या नजरेस पडली आणि पुढे क्रिकेट विश्वाला गॅरी सोबर्ससारखा महान अष्टपैलू खेळाडू मिळाला.