पंढरपूर : महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत, वारकरी संप्रदायाचे प्राण आणि भक्तांचे पाठीराखे असलेल्या भगवान श्रीविठ्ठलाचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभी राहते ती विटेवर उभी असलेली, कंबरेवर हात ठेवलेली अत्यंत मोहक अन् प्रसन्न मूर्ती! आषाढी एकादशी (देवशयनी एकादशी) च्या पवित्र पर्वावर दरवर्षी लाखो वारकरी पायी वारी करत विठुरायाच्या दर्शनासाठी पंढरपुरात दाखल होतात. काळ्या पाषाणातील या तेजस्वी मूर्तीकडे लक्षपूर्वक पाहिले तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—ती म्हणजे पांडुरंगाच्या कानात असलेली माशाच्या आकाराची कुंडले! ही कुंडले नेमकी कोणती आहेत? त्यांना काय म्हणतात? आणि विठ्ठलाच्या कानात ती कशी आली? याविषयी धर्मशास्त्र आणि पौराणिक कथा काय सांगतात, ते सविस्तर जाणून घेऊया.
विठुरायाचे अनोखे रूप अन् अलंकारांची समृद्धी
पंढरपूरच्या चंद्रभागेच्या तीरावर विराजमान असलेल्या विठ्ठलाची मूर्ती अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. विठुराया एका विटेवर समचरण उभा असून त्याचे दोन्ही हात कंबरेवर आहेत. मस्तकावर मुकुट, गळ्यात वैजयंतीमाला, तुळशीची माळ, वक्षस्थळावर कौस्तुभमणी अन् श्रीवत्साचे चिन्ह आणि कानात तळपणारी कुंडले... अशा रूपात भक्त देवाला डोळे भरून पाहतात. या अलंकारांपैकी कानातील माशांसारख्या दिसणाऱ्या दागिन्यांबद्दल भक्तांच्या मनात नेहमीच कुतूहल असते.
माशाच्या आकाराचे कानातले म्हणजे नेमके काय ?
सामान्य भक्तांना ही कानातली माशाच्या आकाराची वाटत असली, तरी प्राचीन भारतीय धार्मिक शिल्पकलेच्या परिभाषेत यांना 'मकरकुंडल' असे म्हटले जाते.
मकर म्हणजे काय? पुराणांनुसार 'मकर' हा एक पौराणिक जलचर प्राणी आहे. कला आणि शिल्पकलेमध्ये मासा, मगर आणि इतर जलचरांच्या एकत्रित रूपाला 'मकर' म्हटले जाते. भगवान विठ्ठल हे भगवान विष्णू किंवा श्रीकृष्णाचेच अवतार मानले जातात. प्राचीन मंदिर परंपरेनुसार आणि शास्त्रांनुसार भगवान विष्णूच्या पारंपरिक अलंकारांमध्ये 'मकरकुंडलां'ना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.
मकरकुंडलांचे धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व
शास्त्रानुसार विठुरायाने परिधान केलेली मकरकुंडले ही केवळ एक अलंकार नसून त्यामागे सखोल आध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे. मकरकुंडले ही देवाचे ऐश्वर्य, संरक्षण आणि दैवी तेजाचे प्रतीक मानली जातात. जलतत्त्वाशी संबंधित असल्यामुळे मकरकुंडल हे सृष्टीची निर्मिती, निरंतर प्रवाह आणि समृद्धी दर्शवते.
प्राचीन शिल्पकलेत जिथे जिथे विष्णू किंवा श्रीकृष्णाच्या मूर्ती साकारल्या गेल्या, तिथे त्यांच्या कानात मकरकुंडले दाखवण्याची समृद्ध परंपरा राहिलेली आहे.
जेव्हा भक्तीपुढे देवाने जात-पात अन् भेद विसरले!
विठुरायाच्या कानात ही मकरकुंडले कशी आली, यामागे भक्त आणि देवाच्या अतूट प्रेमाची एक भावूक पौराणिक कथा सांगितली जाते. पंढरपुरात एक गरीब कोळी राहत होता. तो पांडुरंगाचा निस्सीम भक्त होता. एकदा तो आपल्या लाडक्या विठुरायाला काहीतरी अर्पण करण्यासाठी मंदिरात गेला. त्याने सोबत पकडलेला एक मासा देवाला वाहण्यासाठी आणला होता. परंतु, तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीमुळे आणि मंदिरातील नियम-विधींमुळे पुजाऱ्यांनी व उच्चवर्गीयांनी त्याला मंदिरात प्रवेश नाकारला. 'देवाला मासा अर्पण करणे अयोग्य आहे' असे सांगून त्याला बाहेर पिटाळून लावले. निराश झालेला तो कोळी मंदिराबाहेर अश्रू ढाळत उभा राहिला आणि त्याने देवाचा धावा केला. त्याच्या मनातील निष्पाप आणि निर्मळ भक्ती पाहून भगवान विठ्ठल स्वतः मंदिराबाहेर त्याच्यासमोर प्रगट झाले. देवाने त्याला विचारले, "बाळा, तुला काय हवे आहे?" कोळ्याने अत्यंत भावूक होऊन आपला मासा देवाला अर्पण करण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्या निष्पाप भक्ताचे निस्सीम प्रेम पाहून पांडुरंगाने तो मासा स्वीकारला आणि तो थेट आपल्या कानात 'कर्णभूषण' (दागिना) म्हणून धारण केला!
विठ्ठल रुक्मिणी आणि समानतेचा संदेश
या पौराणिक घटनेनंतर विठुराया 'मकरकुंडलधारी' म्हणून ओळखला जाऊ लागला. ही कथा आपल्याला शिकवते की, देव कधीही भक्ताची जात, धर्म, वर्ग किंवा अर्पण केलेली वस्तू पाहत नाही; तो फक्त भक्ताच्या मनातील भाव आणि निष्ठा पाहतो. विठुरायाच्या कानातील ही कुंडले म्हणजे संपूर्ण मानवजातीला दिलेला समतेचा आणि प्रेमाचा संदेश आहे. त्यामुळेच, जेव्हा जेव्हा तुम्ही पंढरपूरला जाल आणि विठुरायाच्या कानातील मकरकुंडलांचे दर्शन घ्याल, तेव्हा केवळ तो एक दागिना नसून भक्ताच्या प्रेमासाठी देवाने घेतलेले ते एक रूप आहे, याची जाणीव नक्की ठेवा!