इराण-अमेरिका संघर्ष आणि परदेशी संस्थात्मक गुंतवणूकदारांच्या मोठ्या प्रमाणातील विक्रीमुळे सध्या जागतिक आणि भारतीय शेअर बाजारात अनिश्चिततेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. गेल्या दोन आर्थिक वर्षांत परदेशी गुंतवणूकदारांनी भारतीय बाजारातून तब्बल ३६ अब्ज अमेरिकी डॉलर काढून घेतले आहेत. बाजार उच्चांकावरून खाली आल्यामुळे आणि अपेक्षेपेक्षा कमी परतावे मिळत असल्यामुळे गुंतवणूकदारांमध्ये भीतीचे सावट पसरले आहे.
त्यापाठोपाठ तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कंपन्यांच्या मंदीच्या सत्रामुळे (राहूकाळ) गुंतवणूकदारांच्या चर्चेचा सूर पूर्णपणे बदलला आहे. बाजारातील या पडझडीमुळे अनेकजण 'एसआयपी' (SIP - Systematic Investment Plan) बंद करावी का? असा प्रश्न विचारू लागले आहेत, तर काही जणांना भारताच्या विकासाची कहाणी आता संपत चालल्यासारखी वाटू लागली आहे. अशा या संभ्रमावस्थेत गुंतवणुकीचे व्यापक नियम आणि इतिहासामधून शिकलेले धडे समजून घेणे अत्यंत गरजेचे ठरले आहे.
गुंतवणूकदार अचानक अविवेकी बनतात का?
बाजारात मंदी किंवा घसरण आल्यावर गुंतवणूकदारांचे वर्तन बदलणे नवीन नाही. यावर प्रकाश टाकताना हे स्पष्ट होते की गुंतवणूकदार अचानक अविवेकी बनत नाहीत; तर हजारो वर्षांपासून मानव जसा वागत आला आहे, अगदी तसेच ते वागत असतात.
याचे एक साधे उदाहरण देताना आदिमानवाचे उदाहरण दिले जाते. जंगलात एखादे रानफळ खाल्ल्यानंतर एखादा पूर्वज गंभीर आजारी पडला, तर त्यामागील नेमके वैज्ञानिक कारण शोधण्यासाठी त्याच्याकडे ना वेळ होता, ना साधने. जगण्यासाठी त्याला एकच नियम पुरेसा वाटला—त्या फळासारखी दिसणारी सर्व फळे टाळावीत! मर्यादित पुराव्यावरून असे ठाम निष्कर्ष काढणारेच उत्क्रांतीच्या चक्रात टिकून राहिले.
आधुनिक विदा विज्ञानात (डेटा सायन्स) या मानवी प्रवृत्तीला 'ओव्हरफिटिंग' (Overfitting) म्हणतात. एखादे संगणकीय मॉडेल उपलब्ध माहितीचा इतका बारकाईने अभ्यास करते की, तात्पुरते आकृतिबंधच शाश्वत नियम आहेत, असा त्याचा समज होतो. त्यामुळे कालच्या माहितीवर ते अचूक काम करते, पण परिस्थिती बदलताच ते भरकटते. वॉल स्ट्रीट जर्नलचे प्रसिद्ध स्तंभलेखक जेसन झ्वाईग यांच्या निरीक्षणाचा हवाला देत हे अधोरेखित केले जाते की, गुंतवणूकदारही नेमकी हीच चूक करतात आणि तात्पुरत्या अनुभवालाच अंतिम सत्य मानून बसतात.
संकुचित निष्कर्ष आणि व्यापक तत्त्व यामधील फरक
आपला मुद्दा अधिक स्पष्ट करण्यासाठी २००१ मधील डॉट-कॉम (Dot-Com) फुगवटा फुटल्याचे उदाहरण दिले आहे. त्या काळात एका संपूर्ण पिढीने असा ठाम निष्कर्ष काढला की, "तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कंपन्यांचे शेअर कधीही खरेदी करू नयेत." हा धडा मनापासून आत्मसात केल्यानंतर त्याच गुंतवणूकदारांनी अमेरिकेतील गृहबांधणी क्षेत्रातील फुगवट्याकडे (हाउसिंग बबल) आकर्षित होऊन घरकर्जांच्या सट्टेबाजीत पैसे गुंतवले आणि पुन्हा एकदा आर्थिक नुकसान करून घेतले.
तंत्रज्ञान क्षेत्रातील शेअर टाळण्याच्या संकुचित निष्कर्षाने त्यांना डॉट-कॉम बबलपासून सुरक्षित ठेवले होते, पण चोरपावलाने आलेला हाउसिंग बबल त्यांना ओळखता आला नाही.
खरे तर त्या काळातील खरा धडा होता— "मूल्यांकनाकडे (Valuation) कधीही दुर्लक्ष करू नका." हे केवळ एका क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून एक कालातीत व्यापक तत्त्व होते. मात्र, मानवी मन नेहमी व्यापक तत्त्वापेक्षा "अमुक एक शेअर घेऊ नका" यांसारख्या संकुचित निष्कर्षाला घट्ट धरून बसते.
इतिहास स्वतःची पुनरावृत्ती कधीच करत नाही
इतिहास कधीही हुबेहूब पुनरावृत्ती करत नाही, पण तो प्रत्येक वेळी नव्या परिस्थितीच्या वेष्टनात तीच मूलभूत तत्त्वे पुन्हा समोर आणतो. म्हणूनच, अनुभवी गुंतवणूकदार कोणत्या अनुभवातून कोणता निष्कर्ष काढायचा, याबाबत अत्यंत सावध असतो.
एखाद्या मालमत्ता वर्गाने (Asset Class) दीर्घकाळ निराशा केली, तर प्रगल्भ गुंतवणूकदार आपला विविधीकरणावरील (Diversification) विश्वास अधिक दृढ करतो, पण तो संपूर्ण मालमत्ता वर्ग कायमचा सोडून देत नाही. एखादी गुंतवणूक चुकल्यास तो मूल्यांकन, कॉर्पोरेट गव्हर्नन्स किंवा जोखीम व्यवस्थापनाचा अभ्यास अधिक गांभीर्याने करतो. हाच विचारत्मक फरक सामान्य गुंतवणूकदार आणि प्रगल्भ विचारसरणी यांच्यात असतो. बाजार हा एक कठोर, निष्पक्ष आणि उत्तम शिक्षक आहे, जो आपल्याला नेहमी नम्र राहण्याची शिकवण देतो.
गुंतवणुकीची पद्धत बदलण्यापूर्वी स्वतःला विचारा हे '४ प्रश्न'
तात्पुरत्या नुकसानामुळे किंवा अलीकडच्या बाजारतील निराशेमुळे तुमची शिस्तबद्ध गुंतवणूक (SIP) बंद करण्याचा किंवा बाजारातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी, नियमांनुसार स्वतःला हे चार महत्त्वाचे प्रश्न विचारा:
- बदल गुंतवणुकीच्या मूळ गृहितकात झाला आहे का, की फक्त माझ्या अलीकडच्या अनुभवात?
(काही तिमाही अपेक्षेप्रमाणे गेल्या नाहीत म्हणून एखादी दीर्घकालीन गुंतवणूक कल्पना चुकीची ठरत नाही. चक्रीय अडचण आणि रचनात्मक बदल यातील फरक ओळखा.) - मी भविष्याची तयारी करत आहे का, की केवळ भूतकाळावर प्रतिक्रिया देत आहे?
(सहा महिन्यांपूर्वी जो निर्णय योग्य वाटत होता, तो आज चुकीचा वाटण्यामागे वस्तुस्थिती बदलली आहे की आपल्या भावना?) - मी एखादे व्यापक तत्त्व शिकलो आहे, की फक्त एक संकुचित निष्कर्ष काढला आहे?
("मूल्यांकन अत्यंत महत्त्वाचे असते" हे व्यापक तत्त्व आहे, तर विशिष्ट क्षेत्राला पूर्णपणे वर्ज्य करणे हा संकुचित निष्कर्ष आहे.) - पुढचे बाजारचक्र पूर्णपणे वेगळे असेल, तरी हा धडा तितकाच लागू राहील का?
(जर तुमचा निष्कर्ष इतिहासाची तंतोतंत पुनरावृत्ती होईल यावर आधारित असेल, तर भविष्यात तग धरण्यासाठी तो अपुरा आहे.)
संत तुकाराम महाराजांचे अभंगवचन आणि गुंतवणुकीचे मर्म
या संपूर्ण परिस्थितीवर भाष्य करताना संत तुकाराम महाराज म्हणतात:
गाढवभरी पोथ्या उलथिशी पानें ।
परि गुरुगम्यखुणे नेणशी बापा ॥
भाराभर पुस्तके जवळ बाळगल्याने किंवा कागदावरील मजकूर पाठ केल्याने मूळ मर्म आणि गुरुकिल्ली समजल्याशिवाय त्या ज्ञानाचा काहीही उपयोग होत नाही. अगदी तसेच, शेअर बाजारातील चक्राचा अनुभव सर्वजण घेतात; पण त्या अनुभवातून केवळ तात्कालिक आणि संकुचित निष्कर्ष काढण्याऐवजी व्यापक तत्त्व आत्मसात करणारे गुंतवणूकदारच पुढील प्रत्येक बाजारचक्राचा सामना करण्यासाठी खऱ्या अर्थाने सज्ज असतात.
शेवटी एकाच गोष्टीची प्रचीती येते— गुंतवणूकदार त्यांच्या चुकांतून शिकत नाहीत, असे नाही; पण त्या अनुभवांचा ते खूपच मर्यादित अर्थ लावतात. त्यामुळे घाईघाईने कोणताही टोकाचा निर्णय न घेता शिस्तबद्ध पद्धतीने केलेली गुंतवणूक हीच भविष्यातील संपत्ती सृजनाची खरी गुरुकिल्ली आहे.