गाझा (Gaza) संघर्ष संपवण्याच्या दिशेने महत्त्वाची घडामोड समोर आली आहे. हमास (Hamas) आणि इस्रायल (Israel) यांच्यात व्यापक शांतता करार (Peace Agreement) झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे. या करारानुसार हमासकडील शस्त्रांचे (Weapons) टप्प्याटप्प्याने निःशस्त्रीकरण (Disarmament) केले जाईल, तर त्याच्या बदल्यात इस्रायली सैन्य (Israeli Army) गाझा पट्टीतून (Gaza Strip) क्रमाक्रमाने माघार घेईल, अशी माहिती समोर आली आहे.
दरम्यान, अमेरिकेचे (United States) राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump) यांनीही गाझामधील हमास आणि इतर सशस्त्र गटांच्या (Armed Groups) पूर्ण निःशस्त्रीकरणाबाबत ऐतिहासिक करार (Historic Agreement) झाल्याचा दावा केला आहे. मात्र, या करारातील काही अटींवर अद्यापही मतभेद कायम असल्याचे वृत्त आहे.
हमासचा करारावर दावा
हमासच्या दोन वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी नाव जाहीर न करण्याच्या अटीवर सांगितले की, इस्रायलसोबत करारावर तत्त्वतः सहमती झाली आहे. या करारात शस्त्रांचे निःशस्त्रीकरण (Disarmament) आणि गाझातून इस्रायली सैन्याची टप्प्याटप्प्याने माघार हे महत्त्वाचे मुद्दे समाविष्ट आहेत. हमासने मध्यस्थ देश (Mediator Countries) आणि प्रस्तावित 'बोर्ड ऑफ पीस' (Board of Peace) यांनी इस्रायलकडून कराराची अंमलबजावणी (Implementation) सुनिश्चित करावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली आहे.
ट्रम्प यांची ऐतिहासिक घोषणा
डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांच्या 'ट्रुथ सोशल' (Truth Social) या सोशल मीडिया (Social Media) प्लॅटफॉर्मवर पोस्ट करत, गाझामधील सर्व सशस्त्र गटांच्या पूर्ण निःशस्त्रीकरणावर ऐतिहासिक करार झाल्याचा दावा केला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, शस्त्र समर्पण (Weapon Surrender) पूर्ण होत जाईल तसे इस्रायली सैन्य गाझातून माघार घेईल. त्यानंतर आंतरराष्ट्रीय स्थिरीकरण दल (International Stabilization Force) आणि नव्या पॅलेस्टिनी पोलिस (Palestinian Police) यंत्रणेच्या मदतीने गाझामधील सुरक्षा व्यवस्था सांभाळली जाईल.
युद्धविरामाच्या (Ceasefire) दुसऱ्या टप्प्यावर भर
गाझामध्ये लागू असलेल्या युद्धविरामानंतरही अनेक महत्त्वाचे मुद्दे प्रलंबित आहेत. त्यामध्ये हमासचे निःशस्त्रीकरण हा सर्वात मोठा अडथळा मानला जात आहे. यासंदर्भात इजिप्तची (Egypt) राजधानी कैरो (Cairo) येथे लवकरच अमेरिका (USA), कतार (Qatar), तुर्किये (Türkiye) आणि इजिप्तच्या प्रतिनिधींची बैठक होण्याची शक्यता आहे. या बैठकीत युद्धविरामाच्या दुसऱ्या टप्प्याची अंमलबजावणी निश्चित केली जाणार आहे.
गाझाच्या प्रशासनासाठी नवी योजना
ट्रम्प यांच्या २० सूत्रीय शांतता योजनेत (20-Point Peace Plan) युद्धानंतर गाझाच्या प्रशासनासाठी (Administration) स्वतंत्र आराखडा तयार करण्यात आला आहे. या योजनेनुसार 'नॅशनल कमिटी फॉर द अॅडमिनिस्ट्रेशन ऑफ गाझा' (National Committee for the Administration of Gaza - NCAG) या संस्थेकडे गाझाच्या दैनंदिन प्रशासनाची जबाबदारी दिली जाईल. संक्रमण काळात (Transition Period) शासन स्थिर ठेवणे आणि नागरिकांसाठी मूलभूत सुविधा (Basic Services) पूर्ववत करणे हे या संस्थेचे प्रमुख उद्दिष्ट असेल. योजनेनुसार गाझामधील सर्व प्रकारची शस्त्रे (Weapons) एनसीएजीच्या (NCAG) नियंत्रणाखाली असतील. या प्रक्रियेला आंतरराष्ट्रीय स्थिरीकरण दलाची (International Stabilization Force) मदत मिळणार आहे.
शस्त्रे आणि बोगद्यांवर (Tunnels) कडक अटी
कूटनीतिक सूत्रांच्या (Diplomatic Sources) माहितीनुसार, गाझामधील सर्व शस्त्रसाठे (Weapon Stockpiles), शस्त्रनिर्मिती केंद्रे (Weapon Manufacturing Facilities) आणि बोगदे (Tunnels) नष्ट करण्याचा प्रस्ताव रोडमॅपमध्ये (Roadmap) समाविष्ट आहे.
या व्यवस्थेत कोणत्याही गटाला विशेष सवलत दिली जाणार नाही. 'एक शासन, एक कायदा आणि एकच शस्त्र' (One Government, One Law, One Weapon) या तत्त्वावर संपूर्ण सुरक्षा व्यवस्था उभी केली जाणार आहे. कराराची अंमलबजावणी तपासण्यासाठी स्वतंत्र पडताळणी यंत्रणा (Verification Mechanism) देखील स्थापन केली जाणार आहे.
कराराच्या मसुद्यातील (Draft Agreement) काही तरतुदींमध्ये (Provisions) हमासने बदल सुचवले आहेत. विशेषतः शस्त्रांशी संबंधित कलमांमध्ये (Clauses) सुधारणा करण्याची मागणी करण्यात आली असून, मध्यस्थांकडे (Mediators) सादर केलेल्या या सूचनांवर इस्रायलच्या उत्तराची प्रतीक्षा आहे.
इस्रायलच्या अजूनही काही अटी कायम
दुसरीकडे, इस्रायली सूत्रांनी स्पष्ट केले की प्रस्तावित करारामुळे त्यांच्या सर्व सुरक्षा चिंता (Security Concerns) दूर झालेल्या नाहीत. इस्रायलने हमासचे पूर्ण निःशस्त्रीकरण, गाझामधून सर्व शस्त्रे हटवणे आणि संपूर्ण प्रदेशाचे लष्करीकरण (Demilitarization) संपवणे या अंतिम करारासाठी अत्यावश्यक अटी असल्याचे पुन्हा स्पष्ट केले आहे.
संघर्षविरामानंतरही हिंसाचार सुरू
संघर्षविराम (Ceasefire) लागू असतानाही गाझामध्ये हिंसाचार (Violence) पूर्णपणे थांबलेला नाही. स्थानिक आरोग्य अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, गुरुवारी इस्रायली हल्ल्यांमध्ये दोन लहान मुलांसह किमान चार जणांचा मृत्यू झाला. या पार्श्वभूमीवर प्रस्तावित शांतता कराराला (Peace Agreement) मध्यपूर्वेतील (Middle East) दीर्घकालीन शांततेसाठी महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. मात्र, हा करार प्रत्यक्षात किती प्रभावी ठरेल, हे दोन्ही पक्ष अंतिम अटींवर सहमत होऊन त्याची अंमलबजावणी कशी करतात यावर अवलंबून असेल.