मुंबई : श्रावण महिना उजाडला की महाराष्ट्रात महिलांना वेध लागतात ते म्हणजे अत्यंत उत्साहाच्या आणि मांगल्याच्या 'मंगळागौर' उत्सवाचे! माता पार्वतीला समर्पित असलेले हे व्रत विशेषतः नवविवाहितांसाठी अतिशय महत्त्वाचे मानले जाते. महाराष्ट्राच्या संस्कृतीत मंगळागौर म्हणजे केवळ धार्मिक पूजा-अर्चा नसून स्त्रीशक्तीचा जागर, कौटुंबिक स्नेह आणि लोककलेचा नयनरम्य सोहळा असतो. यंदा २०२६ मध्ये मंगळागौर कधी साजरी होणार, तिथी कोणत्या आहेत आणि या व्रताची परंपरा काय आहे? जाणून घेऊया सविस्तर...
मंगळागौर २०२६ : महाराष्ट्रातील चारही मंगळवारांच्या तिथी
महाराष्ट्रात पाळल्या जाणाऱ्या अमांत पंचांगानुसार, २०२६ मध्ये श्रावण महिन्यात एकूण ४ मंगळवार येत आहेत. यंदाचा श्रावण महिना १३ ऑगस्ट ते ११ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत असणार आहे. त्यानुसार पहिली मंगळागौर: १८ ऑगस्ट २०२६, दुसरी मंगळागौर: २५ ऑगस्ट २०२६, तिसरी मंगळागौर: १ सप्टेंबर २०२६
चौथी मंगळागौर: ८ सप्टेंबर २०२६ या दिवशी असणार आहे.
विवाहानंतरची ५ वर्षे आणि 'उद्यापन' परंपरा
शास्त्रांनुसार, नवीन लग्न झालेल्या महिलांसाठी लग्नानंतरची पहिली ५ वर्षे नियमितपणे मंगळागौरीचे व्रत करण्याची प्रथा आहे. काही महिला आयुष्यभरही हे व्रत भक्तिभावाने करतात. पाचव्या वर्षी या व्रताचे रीतसर 'उद्यापन' केले जाते. उद्यापनाच्या दिवशी विशेष होम-हवन, सत्यनारायण किंवा गौरीची महापूजा करून ५ सुवासिनींना मान-पान दिला जातो, वाण (भेटवस्तू) दिले जाते आणि देवीप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. यानंतर हे व्रत संपन्न होते.
मंगळागौर पूजेची सोपी पद्धत आणि साहित्य
पूजा साहित्य: हळद-कुंकू, लाल किंवा पिवळी ताजी फुले, हार, फळे, मिठाई, नारळ, विड्याची पाने-सुपारी, पंचामृत आणि तुपाचा दिवा.
पूजा विधी :
१. सकाळी लवकर उठून अभ्यंगस्नान करावे आणि नवीन किंवा रेशमी वस्त्रे परिधान करावीत.
२. पूजास्थान स्वच्छ करून तिथे चौरंगावर देवी गौरीची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापित करावी.
३. देवीला पंचामृत स्नान घालून हळद-कुंकू, अक्षता, फुले आणि विविध फळांचा नैवेद्य अर्पण करावा.
४. धूप-दीप लावून मंगळागौरीच्या व्रताची कथा ऐकावी किंवा वाचावी.
५. शेवटी देवीची आरती करून अखंड सौभाग्यासाठी देवीला प्रार्थना करावी आणि सुवासिनींना वाण द्यावे.
मंगळागौरीच्या रात्री पारंपरिक खेळांचा जागर का ?
मंगळागौरीच्या पूजेनंतर रात्रभर जागरासाठी महिला एकत्र येतात. या वेळी झिम्मा, फुगडी, पिंगा, किस बाई किस, लाटा-बाई-लाटा यांसारखे पारंपरिक खेळ खेळले जातात. हे खेळ खेळण्यामागे केवळ मनोरंजन नसून, पूर्वीच्या काळात घरातील कामांत व्यस्त असणाऱ्या महिलांना एकत्र येऊन आरोग्य उत्तम ठेवण्याची आणि एकमेकींशी संवाद साधण्याची ही एक सुंदर सांस्कृतिक संधी असायची.
मंगळागौरीची पौराणिक कथा आणि अल्पायुषी पुत्राचा चमत्कार
स्कंदपुराणात उल्लेख असलेल्या कथेनुसार, प्राचीन काळी एका श्रीमंत पण अपत्यहीन व्यापाऱ्याने शिव-पार्वतीची कठोर तपश्चर्या केली. देवाने त्याला गुणी पण १६ वर्षे आयुष्य असणारा मुलगा दिला. मुलगा १६ वर्षांचा झाल्यावर त्याचा विवाह एका अत्यंत शिवभक्त मुलीशी झाला. ती मुलगी नित्यनियमाने मंगळागौरीचे व्रत करत असे. तिच्या पातिव्रत्यामुळे आणि देवी गौरीच्या कृपेने यमदूतांनी पाठवलेल्या सर्पाला एका भांड्यात बंद करण्यात आले. त्यामुळे त्या मुलावर आलेले मृत्यूचे संकट टळले आणि त्याला दीर्घायुष्य लाभले. तेव्हापासून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि अखंड सौभाग्यासाठी हे व्रत करण्याची परंपरा सुरू झाली.
सौभाग्य आणि कौटुंबिक संस्कारांचा उत्सव
थोडक्यात सांगायचे तर, मंगळागौर हा सण केवळ धार्मिक कर्मकांड नसून घरातील नात्यांमध्ये गोडवा निर्माण करणारा, महिलांमध्ये आनंदाची चेतना फुलवणारा आणि महाराष्ट्राची संस्कृती पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणारा एक अतिशय मंगलमय उत्सव आहे.