आधुनिक तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया आणि मोबाईल ॲप्सच्या अफाट विश्वात अनेक नवीन माध्यमे येतात आणि जातात; परंतु एक असे माध्यम आहे ज्याने गेल्या एका शतकाहून अधिक काळापासून लोकांच्या दैनंदिन जीवनात आपले अढळ स्थान टिकवून ठेवले आहे, ते म्हणजे 'रेडिओ'. दरवर्षी २० ऑगस्ट रोजी जगभरात 'राष्ट्रीय रेडिओ दिन' (National Radio Day) मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. रेडिओ हे केवळ बातम्या किंवा गाणी ऐकण्याचे साधन नसून, ते कोट्यवधी लोकांच्या भावना, आठवणी आणि विश्वासाशी जोडलेले एक सशक्त माध्यम आहे.
राष्ट्रीय रेडिओ दिनाचा रंजक इतिहास
२० ऑगस्ट हा दिवस निवडण्यामागे एक ऐतिहासिक संदर्भ आहे. २० ऑगस्ट १९२० रोजी अमेरिकेतील डेट्रॉईट शहरात '8MK' (सध्याचे WWJ) या रेडिओ स्टेशनवरून प्रथमच नियमित आणि दैनंदिन रेडिओ प्रसारणाला सुरुवात झाली होती. मानवी संवादाच्या क्षेत्रात एका नव्या युगाची ही नांदी ठरली. पुढे १९९० च्या दशकापासून आणि विशेषतः २०११ नंतर जागतिक स्तरावर हा दिवस रेडिओचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी आणि या क्षेत्राशी जोडलेल्या सर्व कर्मचाऱ्यांचा सन्मान करण्यासाठी साजरा केला जाऊ लागला.
भारताचा गौरवशाली रेडिओ प्रवास आणि 'आकाशवाणी'
भारतात रेडिओचा प्रवास अत्यंत प्रेरणादायी राहिला आहे. १९२३ मध्ये मुंबईतील ‘रेडिओ क्लब ऑफ बॉम्बे’द्वारे पहिला प्रायोगिक ब्रॉडकास्ट झाला, त्यानंतर २३ जुलै १९२७ रोजी अधिकृत रेडिओ सेवेची सुरुवात झाली. पुढे ८ जून १९३६ रोजी ‘ऑल इंडिया रेडिओ’ (AIR) ची स्थापना झाली, ज्याला १९५७ मध्ये ‘आकाशवाणी’ हे सुंदर नाव देण्यात आले. “बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” हे ब्रीदवाक्य उराशी बाळगून आकाशवाणीने देशाच्या कानाकोपऱ्यात, विशेषतः दुर्गम आणि ग्रामीण भागात माहिती आणि मनोरंजन पोहोचवले आहे. स्वातंत्र्यलढा असो किंवा देशावरील आपत्कालीन परिस्थिती, आकाशवाणीने नेहमीच विश्वसनीय माहिती पुरवली आहे.
डिजिटल युगात रेडिओचे रूप बदलले: 'स्मार्ट रेडिओ' ते 'पॉडकास्ट'
एक असे माध्यम ज्याला चित्र किंवा स्क्रीनची गरज नाही (व्हिज्युअल फ्री), ते आजही प्रत्येकाची पहिली पसंती बनून आहे. प्रवासात असताना, ट्रॅफिकमध्ये अडकल्यास किंवा कामाच्या वेळी एफएम रेडिओ (FM Radio) ऐकणे ही लोकांची सवय बनली आहे.
आजच्या डिजिटल आणि हाय-स्पीड इंटरनेटच्या युगात रेडिओने देखील आपला अवतार बदलला आहे:
डिजिटल ॲप्स: प्रसार भारतीचे 'न्यूज ऑन एआयआर' (NewsOnAIR) ॲप आणि विविध ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सद्वारे आता जगाच्या कुठल्याही कोपऱ्यातून प्रादेशिक रेडिओ स्टेशन्स ऐकणे शक्य झाले आहे.
पॉडकास्ट क्रांती: आज पॉडकास्टिंगच्या माध्यमातून रेडिओच्या आवाजाची संस्कृती अधिक व्यापक झाली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचा 'मन की बात' हा लोकप्रिय कार्यक्रम याच पारंपरिक माध्यमाची ताकद पुन्हा एकदा सिद्ध करतो.
निसर्गाच्या किंवा मानवनिर्मित संकटांच्या वेळी जेव्हा मोबाईल नेटवर्क कोलमडतात, तेव्हा 'रेडिओ लहरी' एकमेव आधार ठरतात. त्यामुळेच, टीव्ही आणि सोशल मीडियाच्या कितीही लाटा आल्या तरी रेडिओची लोकप्रियता कधीही कमी होणार नाही. रेडिओचा हा गोड आवाज कालही मनावर राज्य करत होता, आजही करतोय आणि भविष्यातही करत राहील!