नाशिक : नाशिक जिल्ह्यात उन्हाचा कडाका जाणवत असतानाच महाराष्ट्राचे ‘भरतपूर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नांदूरमध्यमेश्वर पक्षी अभयारण्यात परदेशी पाहुण्यांचे आगमन सुरू झाले आहे. यंदा काही स्थलांतरित पक्षी नेहमीपेक्षा लवकर दाखल झाले असून, गेल्या दशकभरात न दिसलेल्या काही प्रजातींचे दर्शन घडल्याने पक्षिमित्रांमध्ये उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
कमी पावसातही अभयारण्यात पाणीसाठा उपलब्ध
यंदा कमी पर्जन्यमान, बदलते हवामान आणि पाणथळ अधिवासातील बदल यांमुळे वन्यजीवांच्या जीवनचक्रावर परिणाम होत असल्याचे चित्र आहे. असे असतानाही राज्यातील अन्य काही भागांच्या तुलनेत नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यात पाणीसाठा उपलब्ध आहे. दिवाळीनंतर थंडीची चाहूल लागताच येथे स्थलांतरित पक्ष्यांचे आगमन सुरू होते. मात्र, यंदा काही पक्ष्यांची उपस्थिती अपेक्षेपेक्षा लवकर नोंदवली जात आहे.
व्हाइट स्टॉर्कसह विविध पक्ष्यांचे दर्शन
अभयारण्यात व्हाइट स्टॉर्क, स्पॉटेड फ्लायकॅचर, ब्राउन श्राइक, पायड अवोसेट, ग्रेटर स्पॉटेड ईगल, ब्ल्यू-टेल्ड बी-ईटर, ब्ल्यू-चीक्ड बी-ईटर, ब्लॅक-टेल्ड गॉडविट, नॉब-बिल्ड डक, ऑस्प्रे आणि युरेशियन कर्ल्यू अशा विविध पक्ष्यांची नोंद झाली आहे. याशिवाय, नॉर्दर्न शॉव्हेलर आणि गार्गनी या स्थलांतरित बदकांचे थवेही अभयारण्यात दिसू लागले आहेत. यापैकी व्हाइट स्टॉर्क या तुलनेने कमी आढळणाऱ्या पक्ष्याचे दर्शन विशेष लक्षवेधी ठरत आहे. स्पॉटेड फ्लायकॅचर हा पक्षी अभयारण्य परिसरासह शहरी भागातही दिसल्याचे निरीक्षण आहे.
उथळ पाणथळ क्षेत्र ठरताहेत खाद्याचा आधार
हिवाळ्यात युरोप, मध्य आशिया आणि उत्तरेकडील प्रदेशांतून अनेक पक्षी भारतीय उपखंडात स्थलांतर करतात. पायड अवोसेट, ब्लॅक-टेल्ड गॉडविट आणि युरेशियन कर्ल्यू यांसारखे पक्षी उथळ पाण्यात तसेच चिखलाच्या पट्ट्यांमध्ये खाद्य शोधताना दिसत आहेत. ऑस्प्रे हा प्रामुख्याने मासे पकडून खाणारा शिकारी पक्षी असून, ग्रेटर स्पॉटेड ईगलचेही जलाशय परिसरात दर्शन होत आहे.
नाशिक : युवकांनी व्यसनांपासून दूर राहून चांगल्या सवयी, शिस्त आणि एकाग्रतेच्या बळावर स्वतःचे चारित्र्य घडवावे. स्वतः व्यसनमुक्त राहण्यासोबतच मित्र, ...
कमी पाऊस आणि स्थलांतराचा संबंध काय ?
कमी पाऊस, पावसातील खंड, तापमानातील चढ-उतार आणि जलाशयातील पाणीपातळीतील बदल यांचा पक्ष्यांच्या स्थलांतरावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. मात्र, स्थलांतरित पक्ष्यांच्या आगमनाची वेळ केवळ स्थानिक पर्जन्यमानावर अवलंबून नसते. पक्ष्यांच्या मूळ अधिवासातील तापमान, खाद्याची उपलब्धता, वाऱ्याची दिशा, स्थलांतराच्या मार्गावरील हवामान आणि इतर पाणथळ क्षेत्रांची स्थिती हे घटकही महत्त्वाची भूमिका बजावतात, असे पक्षिमित्र प्रा. आनंद बोरा यांनी स्पष्ट केले. पाणीपातळी कमी झाल्यास काही भागांत चिखलाचे पट्टे आणि उथळ पाण्याचे क्षेत्र वाढू शकते. त्यामुळे गॉडविट, कर्ल्यू आणि अवोसेट यांसारख्या पक्ष्यांना खाद्य शोधण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती मिळू शकते. मात्र, पाण्याची पातळी अतिशय कमी झाल्यास जलचरांची संख्या, खाद्याची उपलब्धता आणि पक्ष्यांच्या विश्रांतीच्या जागांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कमी पाऊस आणि पक्ष्यांचे लवकर आगमन यांच्यात थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन निरीक्षणे आणि शास्त्रीय अभ्यास आवश्यक असल्याचेही बोरा यांनी नमूद केले.
स्थलांतरित पक्ष्यांसोबत स्थानिक पक्ष्यांच्या प्रजननाचीही चाहूल
अभयारण्यात परदेशी पाहुण्यांचे आगमन सुरू असतानाच स्थानिक पक्ष्यांच्या प्रजननाची चिन्हेही दिसत आहेत. कूट, स्पॉट-बिल्ड डक, जाकाना आणि जांभळी पानकोंबडी या पक्ष्यांची पिल्ले निरीक्षणात आढळली आहेत. त्यामुळे स्थलांतरित पक्ष्यांच्या हिवाळी आगमनासोबतच स्थानिक पक्ष्यांच्या जीवनचक्रातील महत्त्वाचे टप्पेही येथे पाहायला मिळत आहेत.
नियमित पक्षीनिरीक्षण आणि संवर्धनाची गरज
नांदूरमध्यमेश्वर अभयारण्यात यंदा दिसणाऱ्या बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी पक्ष्यांच्या आगमनाच्या तारखा, प्रजातींची संख्या, पाणीपातळी, पर्जन्यमान आणि तापमान यांची मागील पाच वर्षांतील नोंदींशी तुलना करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. अशा निरीक्षणांमुळे स्थलांतरित पक्ष्यांच्या हालचालींमधील बदल समजून घेण्यास मदत होऊ शकते. नांदूरमध्यमेश्वर हे केवळ स्थलांतरित पक्ष्यांचे हिवाळी आश्रयस्थान नसून स्थानिक पक्ष्यांच्या प्रजननासाठीही महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. त्यामुळे जलाशयातील पाणीपातळीचे शास्त्रीय नियोजन, उथळ पाणथळ क्षेत्रांचे संरक्षण, खाद्यसाखळीचे संवर्धन आणि नियमित पक्षीनिरीक्षण यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.यंदा अभयारण्यात दिसणाऱ्या विविध पक्ष्यांमुळे नांदूरमध्यमेश्वरचे जैवविविधतेच्या दृष्टीने असलेले महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.