दीवाळी हा दिव्यांचा सण अवघ्या काही दिवसांवर येऊन ठेपला आहे. आबालवृद्धांचा आवडता असणारा हा पाच दिवसांचा उत्सव अंधाराकडून प्रकाशाकडे आणि अन्यायावर न्यायाच्या विजयाचे प्रतीक मानला जातो. धनत्रयोदशीपासून सुरू होणाऱ्या या उत्सवाची सांगता भाऊबीजेने होते. या संपूर्ण काळात घराघरांत दिव्यांची आरास केली जाते, अंगणात सुंदर रांगोळ्या काढल्या जातात आणि समृद्धी, सुख-शांतीसाठी श्रीलक्ष्मीमाता व श्रीगणेशाची भक्तिभावाने पूजा केली जाते.
१. धनत्रयोदशी (६ नोव्हेंबर)
दीपावलीच्या पर्वाची सुरुवात धनत्रयोदशीने होते. यंदा ६ नोव्हेंबर रोजी धनत्रयोदशी साजरी केली जाईल. या दिवशी सोन्या-चांदीचे दागिने, नवीन भांडी, झाडू किंवा धातूच्या वस्तू खरेदी करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. पौराणिक कथेनुसार, समुद्रमंथनातून याच दिवशी लक्ष्मीदेवी प्रकट झाली होती, अशी श्रद्धा आहे. तसेच आयुर्वेदाचे दैवत भगवान धन्वंतरी यांची जयंतीही याच दिवशी साजरी केली जाते.
२. नरक चतुर्दशी अर्थात छोटी दिवाळी (७-८ नोव्हेंबर)
धनाचा उत्सव साजरा केल्यानंतर नरक चतुर्दशी येते. यंदा ७ आणि ८ नोव्हेंबर रोजी हा सण साजरा होईल. श्रीकृष्णाने असूर नरकासुराचा वध करून जगाला त्याच्या त्रासातून मुक्त केले होते, या आनंदाप्रीत्यर्थ हा दिवस साजरा केला जातो. या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करून उटणे लावण्याची परंपरा आहे.
३. लक्ष्मीपूजन व मुख्य दिवाळी (८ नोव्हेंबर - रविवार)
यंदा रविवारी, ८ नोव्हेंबर रोजी मुख्य लक्ष्मीपूजन व दिवाळीचा मोठा सण आहे. प्रभू श्रीराम १४ वर्षांचा वनवास संपवून आणि रावणाचा पराभव करून अयोध्या नगरीत परतले, तेव्हा अयोध्येतील जनतेने संपूर्ण नगर दिव्यांनी सजवून त्यांचे स्वागत केले होते. म्हणूनच हा दिवस दिवाळी म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी संध्याकाळी घराघरांत लक्ष्मी-गणेश पूजा केली जाते, व्यापार-व्यवसायात समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते आणि परिसर दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतो.
[caption id="attachment_1071167" align="alignnone" width="850"] 1. लाल रंग – शुभत्व आणि उत्साहलाल रंग हा शक्ती, ऊर्जा, प्रेम आणि मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो. हिंदू संस्कृतीत कुंकवाचा लाल रंग ...
४. गोवर्धन पूजा व अन्नकूट (९-१० नोव्हेंबर)
दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी गोवर्धन पूजा केली जाते. यंदा ९ व १० नोव्हेंबर रोजी हा सण साजरा होणार आहे. भगवान श्रीकृष्णाने वृंदावनवासीयांना मुसळधार पावसापासून वाचवण्यासाठी गोवर्धन पर्वत आपल्या करंगळीवर पेलला होता, या घटनेचे स्मरण म्हणून ही पूजा केली जाते. या दिवशी विविध खाद्यपदार्थांचा 'अन्नकूट' म्हणजेच अन्नाचा डोंगर रचून देवाला भोग चढवला जातो.
५. भाऊबीज (११ नोव्हेंबर)
भावा-बहिणीच्या पवित्र प्रेमाचा सण म्हणजे भाऊबीज. यंदा ११ नोव्हेंबर रोजी भाऊबीज साजरी होईल. यमराज आपली बहीण यमुना हिच्या घरी भेट देण्यासाठी गेले होते, अशी आख्यायिका या सणामागे आहे. या दिवशी बहीण भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी व उत्तम आरोग्यासाठी प्रार्थना करते आणि भाऊ बहिणीला प्रेमाची भेटवस्तू देतो.
भारतातील विविधतेतील एकता आणि दिवाळी
भारतात प्रांतानुसार दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धती आणि त्यामागील कथांमध्ये विविधता आढळते. उत्तर भारतात प्रभू श्रीरामांच्या पुनरागमनप्रसंगी दिवाळी साजरी होते, तर पश्चिम बंगालमध्ये याच काळात 'काली पूजा' मोठ्या उत्साहात केली जाते. गुजरातमध्ये व्यापारी वर्ग या दिवशी 'चोपडा पूजन' करून नव्या आर्थिक वर्षाचा प्रारंभ करतो. तर दक्षिण भारतात नरकासुर वधाचा आनंद मुख्यत्वे साजरा केला जातो. विविध पद्धती असल्या तरी सर्वत्र आनंदाचा आणि मांगल्याचा संदेश एकच असतो.