नवी दिल्ली: देशभरातील शहरांमध्ये स्वच्छतेची स्पर्धा आणि जनजागृती वाढवणाऱ्या 'स्वच्छ सर्वेक्षण'च्या 10 व्या टप्प्याचा शानदार समारोप उद्या (11 नोव्हेंबर 2026) होत आहे. नवी दिल्लीतील प्रतिष्ठित विज्ञान भवन येथे आयोजित एका भव्य सोहळ्यात राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते 'स्वच्छ सर्वेक्षण 2025-26' मधील विजेत्या शहरांना पुरस्कार प्रदान केले जातील. या महत्त्वपूर्ण सोहळ्याला केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्री मनोहर लाल तसेच राज्यमंत्री तोखन साहू हेदेखील उपस्थित राहणार आहेत.
सर्वेक्षणाचा व्यापक विस्तार आणि कठोर निकष
वर्ष 2016 मध्ये केवळ 73 नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांपासून सुरू झालेला हा प्रवास यंदा तब्बल 4,751 शहरांपर्यंत पोहोचला आहे. यंदाच्या सर्वेक्षणात नागरिकांच्या अभिप्रायाला विशेष महत्त्व देण्यात आले असून शहरी नदीकिनारे, समुद्रकिनारे, जलस्रोत, उघड्यावर शौचास जाण्यास प्रतिबंध, पर्यटन आणि ऐतिहासिक स्थळांची स्वच्छता तसेच शाळांमधील वर्तनपरिवर्तन यांसारख्या आधुनिक बाबींचा सर्वसमावेशक समावेश करण्यात आला आहे. शहरांचे मूल्यांकन करण्यासाठी 10 प्रमुख मूल्यमापन क्षेत्रांमधील 43 निर्देशकांचा आधार घेण्यात आला. यामध्ये कचऱ्याचे विलगीकरण, संकलन, घनकचरा व्यवस्थापन, सांडपाणी निचरा प्रक्रिया, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे कल्याण आणि तक्रार निवारण यंत्रणा यांचा समावेश होता. देशभरात प्रत्यक्ष ठिकाणी जाऊन पारदर्शक व डिजिटल पद्धतीने पाहणी करण्यासाठी 3,000 हून अधिक प्रशिक्षित मूल्यांकनकर्त्यांची नियुक्ती करण्यात आली होती, ज्यांना जीपीएस (GPS) आधारित देखरेखीची जोड देण्यात आली होती.
[caption id="attachment_1073883" align="aligncenter" width="800"] उत्तराखंड राज्य स्थापना दिनानिमित्त देहरादून येथील गोरखा मिलिट्री इंटर कॉलेज, गढी कॅन्ट येथे आयोजित कार्यक्रमात ...
'स्वच्छ शहर जोडी' उपक्रमाचे उल्लेखनीय यश
यंदाच्या सर्वेक्षणाचे एक विशेष वैशिष्ट्य म्हणजे 'स्वच्छ शहर जोडी' (मेंटॉरशिप) उपक्रमांतर्गत उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांचा गौरव केला जाणार आहे. केंद्रीय मंत्री मनोहर लाल यांच्या हस्ते 27 सप्टेंबर 2025 रोजी सुरू झालेल्या या अभिनव कार्यक्रमांतर्गत 33 राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांमधील 70 मार्गदर्शक आणि 191 मार्गदर्शन घेणारी शहरे यांच्यात परस्पर शिकण्याची प्रक्रिया राबवण्यात आली. या मार्गदर्शनामुळे मार्गदर्शन घेणाऱ्या शहरांच्या कामगिरीत लक्षणीय सुधारणा दिसून आली आहे. 'दृश्यमान स्वच्छता' (Visible Cleanliness) निकषावर ही शहरे 48% वरून 70% वर पोहोचली आहेत, तर घरोघरी जाऊन कचरा संकलनाची टक्केवारी 52% वरून 74% पर्यंत वाढली आहे. याशिवाय कचऱ्याचे स्रोतस्थानी वर्गीकरण, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि स्वच्छता जनजागृती या क्षेत्रांतही या शहरांनी मोठी मजल मारली आहे.
गेल्या एका वर्षाच्या कष्टाळू प्रवासानंतर आणि निकोप स्पर्धेनंतर, आता संपूर्ण देशाचे लक्ष उद्या जाहीर होणाऱ्या पुरस्कार विजेत्या शहरांच्या नावांकडे लागले आहे.