नवी दिल्ली : पंतप्रधान नरेंद्र मोदी शुक्रवारी हरियाणातील जिंद रेल्वे स्थानकावरून जिंद आणि सोनीपत दरम्यान धावणाऱ्या देशातील पहिल्या हायड्रोजन ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवतील. सुमारे २,६०० प्रवाशांची क्षमता असलेली ही ट्रेन हायड्रोजनवर चालणाऱ्या विजेवर धावेल आणि त्यातून कोणताही धूर किंवा कार्बन उत्सर्जन होणार नाही. धावताना त्यातून केवळ पाण्याची वाफ आणि उष्णता बाहेर पडते. (Narendra Modi)
रेल्वे मंत्रालयाने गुरुवारी जाहीर केले की, देशातील ९९ टक्क्यांहून अधिक ब्रॉड-गेज रेल्वे नेटवर्कचे विद्युतीकरण झाल्यामुळे, रेल्वे स्वच्छ ऊर्जेच्या दिशेने आणखी एक मोठे पाऊल टाकत आहे. ओव्हरहेड पॉवर लाईन्सवर अवलंबून राहण्याऐवजी, ही ट्रेन हवेतील हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचा वापर करून वीज निर्माण करते. ही १० डब्यांची ट्रेन असून, त्यात दोन पॉवर कार आणि आठ प्रवासी डबे आहेत. प्रत्येक पॉवर कारमध्ये फ्युएल सेल, बॅटरी आणि हायड्रोजन सिलिंडर बसवलेले आहेत. ट्रेनचा डिझाइन वेग ताशी ११० किलोमीटर आहे, तर जिंद-सोनीपत मार्गावर ती ताशी ७५ किलोमीटर वेगाने धावेल. (Hydrogen Train)
रेल्वे मंत्रालयाच्या मते, जगभरातील अनेक देशांमध्ये हायड्रोजन ट्रेन धावत आहेत, पण त्यांना सामान्यतः दोन ते चार डबे असतात. भारतातील ही १० डब्यांची ट्रेन क्षमतेच्या बाबतीत जगातील सर्वात मोठ्या हायड्रोजन प्रवासी ट्रेन्सपैकी एक आहे. ट्रेनमध्ये हायड्रोजनचा वापर पूर्णपणे सुरक्षित असल्याची खात्री करण्यासाठी बहुस्तरीय सुरक्षा उपाययोजना लागू करण्यात आल्या आहेत. हायड्रोजन गळती, आग, धूर आणि उच्च तापमान त्वरित ओळखण्यासाठी सेन्सर्स बसवण्यात आले आहेत. कोणताही बिघाड झाल्यास, हायड्रोजनचा पुरवठा आपोआप बंद होईल. ट्रेन आणि जिंदमधील हायड्रोजन प्लांट दोन्ही आधुनिक अग्निसुरक्षा प्रणालींनी सुसज्ज आहेत.
या ट्रेनसाठी हरियाणातील जिंद येथे देशातील सर्वात मोठी रेल्वे हायड्रोजन इंधन भरण्याची सुविधा उभारण्यात आली आहे. येथे पाण्यापासून हायड्रोजन तयार केला जातो, सुरक्षितपणे साठवला जातो आणि नंतर ट्रेनमध्ये भरला जातो. या सुविधेला पेट्रोलियम आणि स्फोटक सुरक्षा संघटनेकडून (PESO) मान्यता मिळाली आहे. रेल्वे मंत्रालयाने सांगितले की, ट्रेन सेवेत दाखल होण्यापूर्वी, तिच्या विद्युत प्रणाली, ब्रेक, दळणवळण प्रणाली आणि वेगाशी संबंधित अनेक तांत्रिक चाचण्या यशस्वीरित्या पूर्ण करण्यात आल्या. याव्यतिरिक्त, स्वतंत्र जर्मन संस्था, TÜV SÜD द्वारे ट्रेनच्या सुरक्षिततेची देखील चाचणी घेण्यात आली. (Indian Railways )
भारतीय रेल्वेच्या नेतृत्वाखालील या प्रकल्पात रिसर्च डिझाइन अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन (RDSO), इंटिग्रल कोच फॅक्टरी (ICF) आणि मेधा सर्वो ड्राइव्ह्स यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. रेल्वे मंत्रालयाचे म्हणणे आहे की, या प्रकल्पातून मिळालेल्या अनुभवाच्या आधारे, भविष्यात कालका-शिमला सारख्या इतर मार्गांवर हायड्रोजन ट्रेन चालवण्याची योजना आहे. हा प्रकल्प राष्ट्रीय हरित हायड्रोजन अभियान आणि पर्यावरणपूरक रेल्वे वाहतुकीला प्रोत्साहन देण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल मानला जातो.