भारतीय संस्कृती ही कृषीसंस्कृतीवर आधारलेली असून, या मातीतील प्रत्येक सण-उत्सव हा थेट प्रकृती आणि श्रमसंस्कृतीशी जोडलेला आहे. आषाढी एकादशीनंतर आणि मान्सूनच्या आगमनानंतर शेतीची मुख्य कामे मार्गी लागतात. याच काळात महाराष्ट्रात शेतकरी आणि त्यांच्या लाडक्या बैलांमधील अतुट नात्याचा गौरव करणारा 'बेंदूर' (किंवा महाराष्ट्रीय बेंदूर) हा सण अतिशय उत्साहात साजरा केला जातो. प्रामुख्याने पश्चिम महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमेवरील जिल्ह्यांमध्ये या सणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
सणाची तिथी आणि पोळ्याशी असणारे साधर्म्य
बेंदूर आणि श्रावण महिन्यात येणारा 'बैल पोळा' या दोन्ही सणांचा मूळ उद्देश एकच असला—तो म्हणजे शेतकऱ्याचा खरा सोबती असलेल्या बैलाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे—तरी यांच्या तिथी आणि काही प्रादेशिक विधींमध्ये फरक असतो. पोळा हा श्रावण अमावस्येला साजरी होत असला, तर बेंदूर हा प्रामुख्याने आषाढ पौर्णिमेच्या दिवशी (किंवा काही भागात जेष्ठ पौर्णिमेला) साजरा केला जातो. भौगोलिक परिस्थिती आणि मान्सूनच्या आगमनानुसार या सणाच्या तिथींमध्ये बदल पाहायला मिळतो.
बेंदूर सणाचे प्रमुख विधी आणि परंपरा
१. खांदेमळणी आणि विशेष स्वच्छता
बेंदराच्या आदल्या दिवशी किंवा सणाच्या दिवशी बैलांच्या श्रमाची जाў ठेवून त्यांची विशेष काळजी घेतली जाती. बैलांच्या वशिंडापुढील आणि मानेच्या वरचा भाग म्हणजेच खांदा गरम पाण्याने शेकून स्वच्छ धुऊन घेतला जातो. याला 'खांदेमळणी' असे म्हणतात. त्यानंतर त्यांच्या खांद्यांना हळद लावली जाते, जी जंतुनाशक मानली जाते. या दिवशी बैलांना शेतीच्या कोणत्याही कष्टाच्या कामाला जुंपले जात नाही, त्यांना संपूर्ण दिवस विश्रांती दिली जाते.
२. मातीच्या बैलांची प्रतिष्ठापना आणि पूजा
ग्रामीण भागाप्रमाणेच शहरी भागात किंवा ज्यांच्याकडे प्रत्यक्ष जनावरे नाहीत, ते घरात मातीचे दोन बैल (बैलजोडी) प्रतीक म्हणून आणतात. या मातीच्या बैलांच्या शिंगांवर हरभऱ्याची डाळ आणि गुळापासून बनवलेले कडबोळे ठेवून त्यांची मनोभावे पूजा केली जाते.
३. दिमाखदार सजावट आणि मिरवणूक
- सकाळी गाय-बैलांना नदी वा पाणवठ्यावर नेऊन न्हाऊ-माखू घातले जाते. त्यानंतर दुपारनंतर बैलांना अत्यंत देखणेपणाने सजवले जाते:
- बैलांच्या शिंगांना आकर्षक रंगरंगोटी केली जाते आणि टोकांना तुरे लावले जातात.
- अंगावर सुंदर झूल, बेगड्या, आणि पाठीवर रंगीत कपडे घातले जातात.
- डोक्याला बाशिंग, नवीन वेसण, म्होरकी आणि गळ्यात घुंगरांची माळ व घंटा बांधली जाते.
- त्यांच्या अंगावर विविध रंगांचे ठसे उमटवून नक्षी काढली जाते.
या सर्वांनंतर संध्याकाळी ढोल-ताशांच्या गजरात आणि वाजत-गाजत या सजेवलेल्या सर्जा-राज्याची गावातून भव्य मिरवणूक काढली जाती. काही भागांत 'कर ओलांडण्याचा' पारंपरिक थरारक खेळही खेळला जातो.
पारंपारिक नैवेद्य आणि गोडधोड
या सणात घरोघरी सुवासिनी महिला पारंपरिक वेशभूषेत पुरणपोळी, कडबोळे, आणि विविध गोड पदार्थ तयार करतात. बैलांची पूजा करून त्यांना ओवाळले जाते आणि प्रेमाने पुरणपोळीचा नैवेद्य खाऊ घातला जातो. घराकडे परतल्यावर सायंकाळी बैलांचे औक्षण करून त्यांची दृष्ट काढली जाते.
निष्कर्ष
आधुनिक युगात शेतीत ट्रॅक्टर आणि इतर यंत्रसामग्रीचा वापर वाढला असला, तरीही शेतकरी आणि बैलांमधील जिव्हाळ्याचे नाते कधीही कमी झालेले नाही. बेंदूर हा सण केवळ एक उत्सव नसून तो मानव, प्राणी आणि निसर्ग यांच्यातील परस्परावलंबनाचे आणि निखळ प्रेमाचे जिवंत प्रतीक आहे. वर्षभर आभाळाकडे डोळे लावून राबणाऱ्या शेतकऱ्याला बेंदूर हा आपल्या मूक मित्राच्या कष्टाची जाणीव करून देणारा एक भावनिक सोाळा वाटतो.