नवी दिल्ली : भारत आपल्या संरक्षण क्षमतेत सातत्याने आधुनिक तंत्रज्ञानाचा समावेश करत आहे. ब्रह्मोस आणि अग्नी मालिकेतील क्षेपणास्त्रांनंतर आता अग्नी-5 Mk2 च्या अपग्रेडेड आवृत्तीची चर्चा संरक्षण क्षेत्रात सुरू झाली आहे. या क्षेपणास्त्राच्या संरचनेत बदल करून त्याचे वजन २० टक्क्यांहून अधिक कमी करण्यात आल्याचा दावा केला जात आहे. त्यामुळे त्याची कार्यक्षमता आणि संभाव्य मारक क्षमता वाढू शकते. (Agni-5 Mk2)
अग्नी-5 Mk2 मध्ये नेमका काय बदल?
अहवालानुसार, अग्नी-5 Mk2 मध्ये जुन्या आणि तुलनेने जड स्टील केसिंगऐवजी अॅडव्हान्स्ड कंपोझिट मटेरियलचा वापर करण्यात आला आहे. यामुळे क्षेपणास्त्राचे एकूण वजन कमी करण्यास मदत झाली आहे. तसेच अधिक कार्यक्षम सॉलिड-फ्युएल प्रोपेलंटच्या वापरामुळे क्षेपणास्त्राच्या कामगिरीत सुधारणा होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. मूळ अग्नी-5 ची अधिकृत रेंज साधारण ५,००० ते ५,८०० किलोमीटर असल्याचे संरक्षण क्षेत्रातील माहितीत नमूद केले जाते. मात्र, वजन कमी झाल्यामुळे अपग्रेडेड आवृत्तीची संभाव्य रेंज यापेक्षा अधिक असू शकते, असे काही तज्ज्ञांचे मत आहे. (Agni-5 Mk2)
८ मे रोजी करण्यात आले चाचणी प्रक्षेपण :
८ मे २०२६ रोजी DRDO आणि स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडने ओडिशाच्या किनाऱ्यावरील डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम बेटावरून अग्नी-5 Mk2 ची चाचणी केल्याचे वृत्त आहे. या चाचणीमुळे अग्नी-5 च्या आधुनिक आवृत्तीबाबत पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय संरक्षण क्षेत्रात चर्चा सुरू झाली. या अपग्रेडमुळे क्षेपणास्त्राची रेंज ७,००० किलोमीटरपेक्षा अधिक होऊ शकते, असा दावा काही अहवालांमध्ये करण्यात आला आहे. मात्र, यासंदर्भातील प्रत्येक आकडा अधिकृतपणे DRDOकडून जाहीर झालेला नाही. (Agni-5 Mk2)
१० हजार किमी रेंजचा दावा कितपत खरा?
अग्नी-5 Mk2 ची रेंज भविष्यात १० हजार किलोमीटरपर्यंत पोहोचू शकते का, याबाबतही चर्चा होत आहे. कमी वजन आणि अधिक कार्यक्षम प्रणोदन प्रणालीमुळे सैद्धांतिकदृष्ट्या रेंज वाढू शकते. काही संरक्षण विश्लेषकांनी हलक्या पेलोडसह १० हजार किलोमीटरपेक्षा अधिक संभाव्य रेंजचा अंदाज व्यक्त केला आहे. मात्र, हा सैद्धांतिक अंदाज असून भारताने अग्नी-5 Mk2 साठी १० हजार किलोमीटर रेंजची अधिकृत पुष्टी केलेली नाही, हे महत्त्वाचे आहे. (Agni-5 Mk2)
MIRV तंत्रज्ञानामुळे वाढते आव्हान :
अग्नी-5 कार्यक्रमातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे MIRV (Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicle) तंत्रज्ञान. या तंत्रज्ञानामुळे एका क्षेपणास्त्रातून स्वतंत्रपणे लक्ष्य करता येणारे अनेक री-एंट्री व्हेईकल्स सोडण्याची क्षमता विकसित होते. MIRV तंत्रज्ञानामुळे एका क्षेपणास्त्राच्या पेलोडमधून वेगवेगळ्या लक्ष्यांकडे स्वतंत्रपणे वॉरहेड पाठवण्याची क्षमता मिळू शकते. त्यामुळे पारंपरिक क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालींसमोर अधिक गुंतागुंतीचे आव्हान निर्माण होते. (Agni-5 Mk2)
चीन-पाकिस्तानच्या संरक्षण व्यवस्थेसमोर वाढणार आव्हान?
अग्नी-5 Mk2 मधील वजन कमी करणे, प्रगत कंपोझिट मटेरियल आणि MIRVसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर यामुळे भारताची रणनीतिक प्रतिरोधक क्षमता अधिक मजबूत होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे चीन आणि पाकिस्तानच्या क्षेपणास्त्र संरक्षण व्यवस्थेसाठी भविष्यात आव्हान वाढू शकते. मात्र, अग्नी-5 Mk2 ची अचूक रेंज, पेलोड क्षमता आणि ऑपरेशनल कॉन्फिगरेशन याबाबतची अंतिम माहिती अधिकृत स्रोतांकडूनच स्पष्ट होणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे १० हजार किलोमीटर रेंज किंवा शत्रूच्या एअर डिफेन्स सिस्टीम ‘फेल’ होण्याचे दावे सध्या संभाव्यता आणि विश्लेषणाच्या पातळीवर पाहणे योग्य ठरेल. (Agni-5 Mk2)