IIT Mumbai : 'आयआयटी मुंबई'तील विद्यार्थ्याच्या मृत्यूनंतर मानसिक आरोग्याचा प्रश्न ऐरणीवर; परीक्षेतील ChatGPT प्रकरण केंद्रस्थानी

मुंबई : आयआयटी मुंबईतील ऊर्जा विज्ञान आणि अभियांत्रिकी विभागातील दुसऱ्या वर्षाचा विद्यार्थी साहिल वाकोडे याचा १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी वसतिगृहात मृत्यू झाला. परीक्षेदरम्यान मोबाईल फोनचा वापर केल्याचे आढळल्यानंतर काही तासांत ही घटना घडली. संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, साहिलने परीक्षेतील प्रश्नपत्रिका ChatGPT वर अपलोड करून उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र, त्याच्यावर कोणतीही औपचारिक शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करण्यात आली नव्हती आणि त्याच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर परिणाम होणार नसल्याचे त्याला सांगण्यात आले होते. या घटनेनंतर कॅम्पसमध्ये विद्यार्थ्यांनी आंदोलन केले असून, प्रकरणाच्या पारदर्शक चौकशीसह मानसिक आरोग्य आणि संस्थात्मक प्रक्रियांबाबत प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. (IIT Mumbai)

परीक्षेतील AI वापरानंतर नेमकं काय घडलं?

आयआयटी मुंबईच्या माहितीनुसार, परीक्षेदरम्यान साहिल मोबाईल फोन वापरताना आढळला. त्याने प्रश्नपत्रिका ChatGPT वर अपलोड केल्याचेही संस्थेने म्हटले आहे. त्यानंतर संबंधित प्राध्यापक आणि ऊर्जा विज्ञान व अभियांत्रिकी विभागप्रमुखांनी त्याच्याशी चर्चा करून समुपदेशन केले. या घटनेचा त्याच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर प्रतिकूल परिणाम होणार नसल्याचे आश्वासन देण्यात आल्याचे संस्थेने स्पष्ट केले आहे. (IIT Mumbai)

यानंतर साहिल आपल्या वसतिगृहातील खोलीत परतला. काही वेळाने मित्रांनी त्याच्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केला. प्रतिसाद न मिळाल्याने त्यांनी खोलीत जाऊन पाहिले असता तो मृतावस्थेत आढळला. पोलिसांनी या प्रकरणाचा तपास सुरू केला असून, सुरुवातीला अपघाती मृत्यूची नोंद करण्यात आली होती. (IIT Mumbai)

विद्यार्थ्यांचे आंदोलन; प्रशासनाकडे पारदर्शकतेची मागणी

घटनेनंतर आयआयटी मुंबई कॅम्पसमध्ये मोठ्या संख्येने विद्यार्थ्यांनी आंदोलन केले. विद्यार्थ्यांनी प्रशासनाकडून अधिक पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि शिस्तभंगाच्या प्रक्रियेचा आढावा घेण्याची मागणी केली. काही विद्यार्थ्यांनी साहिलवर निलंबनाची शक्यता किंवा कठोर कारवाईची भीती निर्माण झाल्याचा आरोप केला आहे. मात्र, हे आरोप स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेले नसून, आयआयटी मुंबईने औपचारिक शिस्तभंगाची कारवाई सुरू केली नसल्याचे स्पष्ट केले आहे.

या प्रकरणात साहिलच्या कुटुंबीयांनीही संस्थेविरोधात गंभीर आरोप केले आहेत. या आरोपांची पोलिसांकडून चौकशी सुरू आहे. त्यामुळे त्याच्या मृत्यूमागील नेमकी परिस्थिती किंवा कारणाबाबत अंतिम निष्कर्ष काढणे सध्या योग्य ठरणार नाही. (IIT Mumbai)

आयआयटी मुंबईतील आधीच्या घटनांमुळे चिंता

साहिल वाकोडेच्या मृत्यूमुळे आयआयटी मुंबईतील विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. उपलब्ध माध्यम अहवालांनुसार, २०२६ मध्ये कॅम्पसमध्ये यापूर्वीही विद्यार्थ्यांच्या मृत्यूच्या घटना घडल्या आहेत. मात्र, प्रत्येक घटनेमागील कारणे वेगवेगळी असू शकतात आणि कोणत्याही दोन घटनांमध्ये थेट संबंध असल्याचे निष्कर्ष उपलब्ध नाहीत. (IIT Mumbai)

इतर आयआयटींमध्येही विद्यार्थी मृत्यूंची नोंद

समोर आलेल्या आकडेवारीनुसार, सप्टेंबर २०२१ ते सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत १५ आयआयटी कॅम्पसमध्ये ७४ विद्यार्थी आत्महत्या किंवा अनैसर्गिक मृत्यूंची नोंद झाल्याचा दावा करण्यात आला आहे. ही आकडेवारी आरटीआयमधून मिळालेली माहिती आणि माध्यम अहवालांच्या संकलनावर आधारित असल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे या आकडेवारीकडे अधिकृत राष्ट्रीय डेटाबेस म्हणून पाहता येणार नाही. (IIT Mumbai)

मानसिक आरोग्यावर तज्ज्ञांचा भर

मानसोपचारतज्ज्ञ डॉ. अंशु कुलकर्णी यांनी अशा घटनांमध्ये अपुरी माहिती असताना मृत्यूमागील कारणांबाबत अंदाज बांधणे टाळण्याची गरज व्यक्त केली आहे. त्याचवेळी कॅम्पसमध्ये नियमित मानसिक आरोग्य तपासणी, समवयस्क सहाय्य (peer support) आणि विद्यार्थ्यांना त्यांच्या अडचणी मोकळेपणाने मांडता येतील अशा यंत्रणा मजबूत करण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली आहे.

साहिल वाकोडेच्या मृत्यूचा तपास सुरू असून, परीक्षेतील घटनेपासून त्याच्या मृत्यूपर्यंतच्या घटनाक्रमाची पोलिसांकडून चौकशी केली जात आहे. त्यामुळे या प्रकरणातील जबाबदारी आणि मृत्यूमागील परिस्थितीबाबत अंतिम निष्कर्ष तपास पूर्ण झाल्यानंतरच स्पष्ट होणार आहेत. (IIT Mumbai)