पृथ्वीवरची सर्वात जुनी जिवंत गोष्ट कोणती? हा प्रश्न ऐकायला सोपा वाटतो, पण त्याचं उत्तर तितकं सोपं नाही. कारण ‘वय’ मोजताना आपण एखाद्या एकट्या जीवाचा विचार करतोय की हजारो वर्षांपासून स्वतःच्या क्लोनद्वारे टिकून असलेल्या संपूर्ण जीवसमूहाचा, यावर उत्तर बदलतं. काही झाडं ५ हजार वर्षांहून अधिक काळ जगली आहेत, तर काही समुद्री गवताच्या क्लोनल कॉलनींचं वय तब्बल १ लाख वर्षांपर्यंत असल्याचा अंदाज आहे. काही सूक्ष्म प्राणी तर म्हातारपणाची प्रक्रिया अक्षरशः उलटवू शकतात!

१. Posidonia oceanica — समुद्रातलं हजारो वर्षांचं गवत

भूमध्य समुद्रात आढळणारं Posidonia oceanica हे समुद्री गवत पृथ्वीवरील सर्वात प्राचीन जीवांपैकी एक मानलं जातं. हे गवत क्लोन तयार करून पसरतं. त्यामुळे वर दिसणारे वेगवेगळे भाग प्रत्यक्षात एकाच आनुवंशिक जीवाचा भाग असू शकतात. काही मोठ्या क्लोनल कॉलनींचं वय १ लाख वर्षांपर्यंत असल्याचा वैज्ञानिक अंदाज आहे. म्हणजे समुद्राच्या तळाशी आज दिसणारं हे गवत कदाचित हजारो पिढ्यांपूर्वी सुरू झालेल्या त्याच जीवाच्या वंशाचा भाग असू शकतं!

२. Pando — एक झाड की हजारो झाडं?

अमेरिकेतील Utah राज्यात असलेला Pando हा Quaking Aspen चा प्रचंड क्लोनल समूह आहे. जमिनीवर हजारो स्वतंत्र झाडांसारखे दिसणारे हे खोडं प्रत्यक्षात एका मोठ्या भूमिगत मुळांच्या प्रणालीशी जोडलेले आहेत आणि त्यांचा आनुवंशिक मेकअप समान आहे. Pandoचं वय साधारण ९ हजार ते १६ हजार वर्षांदरम्यान असल्याचे अंदाज आहेत. मात्र त्याचं अचूक वय ठरवणं अवघड आहे.

३. Great Basin Bristlecone Pine — ५ हजार वर्षांचं झाड!

जर आपण एकच, नॉन-क्लोनल जीव विचारात घेतला, तर Great Basin Bristlecone Pine अत्यंत महत्त्वाचा दावेदार ठरतो. Californiaच्या White Mountainsमध्ये आढळणाऱ्या या झाडांपैकी एका जिवंत Bristlecone Pineचं वय ५,००० वर्षांहून अधिक असल्याचं निश्चित करण्यात आलं आहे. २०२६ मध्ये UC Davisनेही या प्रजातीला पृथ्वीवरील सर्वात जुन्या individual non-clonal organismsपैकी म्हणून अधोरेखित केलं आहे. या झाडांचं अचूक ठिकाण अनेकदा सार्वजनिक केलं जात नाही, जेणेकरून त्यांचं संरक्षण करता येईल.(oldest living organism)

४. Antarctic Glass Sponges — समुद्राच्या तळाशी हजारो वर्षांचं आयुष्य!

अंटार्क्टिक आणि खोल समुद्रातील काही Glass Sponges अतिशय संथ गतीने वाढतात. काही प्रजातींच्या आयुष्याचा अंदाज १० हजार वर्षांपेक्षा जास्त लावण्यात आला आहे. उदाहरणार्थ, Monorhaphis chuni या glass spongeचं वय एका अभ्यासात सुमारे ११ हजार वर्षे असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला. मात्र खोल समुद्रातील जीवांचं वय मोजणं कठीण असल्याने हे आकडे अंदाजांवर आधारित आहेत.

५. २ हजार वर्षांच्या बियांपासून पुन्हा उगवलेली झाडं!

आता एक वेगळीच भन्नाट गोष्ट.

इस्रायलमधील Masada आणि Judean Desert परिसरातून मिळालेल्या सुमारे २ हजार वर्षे जुन्या खजुराच्या बिया वैज्ञानिकांनी पुन्हा रुजवल्या. यातील एका झाडाला Methuselah असं नाव देण्यात आलं. ही बियाणं हजारो वर्षे निष्क्रिय अवस्थेत होती; त्यांना पुन्हा अंकुर फुटल्यानंतर आधुनिक झाडं वाढवण्यात आली. नंतर आणखी काही प्राचीन बियाही यशस्वीपणे रुजवण्यात आल्या.

पण लक्षात घ्या—हे झाड २ हजार वर्षं जिवंत होतं असं म्हणणं चुकीचं ठरेल. २ हजार वर्षं जुनी होती ती बी; झाड नंतर उगवलं.

६. Hydra — म्हातारपण टाळणारा छोटासा जीव?

Freshwater Hydra हा अतिशय छोटा प्राणी आहे. त्याच्या शरीरात सतत नवीन पेशी निर्माण होण्याची क्षमता असल्यामुळे त्याच्यात सामान्य अर्थाने वृद्धत्वाची चिन्हं फार कमी दिसतात. एका दीर्घकालीन अभ्यासात Hydraमध्ये वयानुसार मृत्यूदर वाढण्याचे स्पष्ट पुरावे आढळले नाहीत. त्यामुळे त्याला potentially immortal किंवा जैविकदृष्ट्या अमरत्वाच्या जवळचा जीव म्हणून अभ्यासलं जातं. मात्र याचा अर्थ Hydra कधीच मरत नाही असा नाही. रोग, भक्षक आणि इतर पर्यावरणीय कारणांमुळे त्याचा मृत्यू होऊ शकतो.

७. Turritopsis dohrnii — 'Immortal Jellyfish'!

आता सर्वात भन्नाट जीव.

Turritopsis dohrnii या छोट्या jellyfishला ‘Immortal Jellyfish’ म्हटलं जातं. कारण प्रतिकूल परिस्थितीत किंवा दुखापतीनंतर हा जीव आपल्या प्रौढ अवस्थेतून पुन्हा polyp अवस्थेत परत जाऊ शकतो. या प्रक्रियेला reverse development किंवा transdifferentiationशी जोडले जाते. म्हणजेच इतर जीवांमध्ये जीवनचक्र पुढे जात असताना हा जीव काही परिस्थितींमध्ये पुन्हा तरुण अवस्थेकडे वळू शकतो. पण याचा अर्थ हा jellyfish लाखो वर्षांपासून एकच जीव जिवंत आहे असा नाही. त्याच्याकडे पुनरुज्जीवनाची विलक्षण क्षमता आहे.(oldest living organism)

मग पृथ्वीवरील सर्वात जुना जीव नेमका कोण?

इथेच सगळ्यात मोठा ट्विस्ट आहे! जर तुम्ही एकच स्वतंत्र, नॉन-क्लोनल जीव विचारत असाल, तर ५ हजार वर्षांहून अधिक वयाचे Great Basin Bristlecone Pines सर्वात मजबूत ज्ञात उदाहरणांपैकी आहेत. पण जर क्लोनल जीवसमूहही मोजला, तर Posidonia oceanica आणि Pandoसारखे जीव हजारो ते दहा हजारो वर्षांपेक्षा जुने असू शकतात. आणि जर प्रश्न असेल की कोणता जीव वृद्धत्वाची प्रक्रिया उलटवू शकतो?, तर Turritopsis dohrnii आणि Hydra यांसारखे जीव शास्त्रज्ञांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

'सर्वात जुना' हा रेकॉर्ड इतका गुंतागुंतीचा का?

कारण जीवाचं वय मोजताना एक मोठा प्रश्न उभा राहतो—आपण नेमकं काय मोजतोय? एक झाड? त्याची मुळं? हजारो क्लोनल खोडांचा समूह? एखाद्या जीवाची आनुवंशिक lineage? की हजारो वर्षे सुप्त अवस्थेत राहिलेली बी? म्हणूनच “पृथ्वीवरील सर्वात जुनी जिवंत गोष्ट” या प्रश्नाचं एकच अंतिम उत्तर नाही.(oldest living organism)

पण एक गोष्ट नक्की—पृथ्वीवरचं जीवन आपल्या कल्पनेपेक्षा कितीतरी जास्त काळ टिकू शकतं!