सिंधुदुर्ग: पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरणारे संशोधन नुकतेच एका आंतरराष्ट्रीय संशोधन नियतकालिकात प्रकाशित झाले आहे. वनश्री फाउंडेशनचे अध्यक्ष संजय सावंत आणि प्रा. डॉ. सदाशिव मोरे यांच्या संशोधनातून महाराष्ट्र राज्यातील पश्चिम घाट परिसरात ‘नाकाड्या चापड्या’ (Hypnale hypnale) या विषारी सापाची नवीन नोंद करण्यात आली आहे. या महत्त्वपूर्ण संशोधनामुळे दोडामार्ग तालुक्यातील सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या विविधतेच्या अभ्यासात मोलाची भर पडली असून महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा रोवला गेला आहे.
महाराष्ट्र राज्य वगळता याआधी कर्नाटक आणि गोवा या राज्यांमध्ये नाकाड्या चापड्याची नोंद झालेली होती, परंतु आता दोडामार्ग तालुक्यातील चार वेगवेगळ्या ठिकाणांवर या सापाची प्रथमच नोंद करण्यात आली आहे. या संशोधनादरम्यान सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दोडामार्ग तालुक्यातील केर, घोडगेवाडी, भेकुर्ली आणि फुकेरी या परिसरांमध्ये या सापाच्या प्रजातीचा वावर असल्याचा शोध लागला. पश्चिम घाट हा जैवविविधतेच्या दृष्टीने अत्यंत समृद्ध प्रदेश मानला जातो आणि येथे अनेक प्रकारचे सरपटणारे प्राणी, उभयचर, पक्षी, सस्तन प्राणी व कीटक मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. असे असले तरी, या प्रदेशातील अनेक प्रजातींचे वितरण, अधिवास आणि पर्यावरणीय महत्त्व याबाबत अद्यापही सखोल संशोधनाची मोठी आवश्यकता होती. अशा या पार्श्वभूमीवर स्थानिक पातळीवर करण्यात आलेल्या या संशोधनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
मुंबई: राज्यात उद्भवलेल्या दुष्काळी परिस्थितीत नागरिकांना तातडीने मदतीचा हात देण्यासाठी राज्य शासनाने एक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला असून, आता ...
या सापाची शास्त्रीय माहिती देताना संशोधकांनी सांगितले की, या सापाचे इंग्लिश नाव ‘Hump nosed pit viper’ असून मराठीत त्याला ‘नाकाड्या चापड्या’ आणि शास्त्रीय भाषेत ‘Hypnale hypnale’ असे म्हटले जाते. हा साप आकाराने लहान असणाऱ्या पिट व्हायपर (Pit Viper) गटातील विषारी सापांपैकी एक असून त्याच्या शरीराची एकूण लांबी साधारणपणे 400 मिमीपर्यंत असते. याच्या शरीराचा रंग तांबूस-तपकिरी ते करड्या-तपकिरी छटेचा असतो. शरीरावर गडद तपकिरी रंगाच्या खुणा असून त्या डोक्याच्या पुढील भागापासून शेपटीच्या मागील टोकापर्यंत स्पष्टपणे दिसून येतात.
या सापाचे डोके रुंद व त्रिकोणी आकाराचे असून त्यावर मोठ्या आणि जवळजवळ मांडलेल्या खवल्यांची विशिष्ट रचना असते. डोक्याच्या पुढील टोकाला चामखिळासारखा एक उंचवटा असतो, म्हणूनच त्याला ‘नाकाड्या’ असे नाव पडले आहे. या सापाचे डोळे तुलनेने मोठे असून त्यांच्या सभोवती अनियमित रचनेची खवले आढळतात. शरीराच्या पाठीवरील मधील रेषेच्या दोन्ही बाजूंना गडद तपकिरी ते काळसर खुणा पाहायला मिळतात, तसेच या सापाची शेपटी आखूड व निमुळती असून पोटाकडील भाग करड्या-तपकिरी रंगाचा व त्यावर गडद ठिपके असतात. या सर्व शारीरिक वैशिष्ट्यांमुळे या प्रजातीची ओळख पटवणे आणि इतर सर्पप्रजातींपासून तिचे वर्गीकरण करणे सहज शक्य होते.
मुंबई: पदव्युत्तर वैद्यकीय शिक्षणाच्या विस्तारासाठी महाराष्ट्राने दमदार झेप घेतली असून, वैद्यकीय शिक्षण विभागाच्या नियोजनबद्ध प्रयत्नांतून ...
नाकड्या चापड्याच्या या नवीन संशोधनामुळे स्थानिक जैवविविधतेच्या दस्तऐवजीकरणाला एक वेगळे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधतेचे योग्य संवर्धन करण्यासाठी प्रत्येक प्रजातीची अचूक ओळख, तिचे भौगोलिक वितरण आणि अधिवास यांची शास्त्रीय नोंद असणे अत्यंत आवश्यक आहे. विशेषतः सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दोडामार्ग तालुक्यासारख्या जैवविविधतेने समृद्ध असलेल्या भागात स्थानिक संशोधक आणि निसर्ग अभ्यासकांनी केलेले क्षेत्रीय निरीक्षण आणि परिसर अभ्यास अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या संशोधनामुळे परिसरातील सर्प विविधतेच्या अभ्यासाला मोठी चालना मिळणार असून भविष्यातील संशोधकांसाठीदेखील ही नोंद अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.
या संपूर्ण संशोधनासाठी अनुराग सिनारी, तुषार देसाई, उदय सातार्डेकर आणि संजय नाटेकर यांचे मोलाचे सहकार्य लाभले. क्षेत्रीय निरीक्षण, माहिती संकलन आणि संशोधन प्रक्रियेच्या प्रत्येक टप्प्यात त्यांनी अत्यंत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. वनश्री फाउंडेशनच्या माध्यमातून स्थानिक जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण, वन्यजीव संवर्धन आणि पर्यावरणविषयक जनजागृतीसाठी सातत्याने विशेष प्रयत्न केले जात आहेत. या संशोधनाच्या प्रकाशनामुळे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आणि विशेषतः दोडामार्ग तालुक्यातील जैवविविधता संशोधनाला राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक नवी ओळख मिळण्यास मोठी मदत होणार आहे. स्थानिक निसर्गसंपदेचा शास्त्रीय अभ्यास करून तिचे खरे महत्त्व जगासमोर आणण्याच्या दृष्टीने हे संशोधन निश्चितच एक उल्लेखनीय यश मानले जात आहे.
