प्राची परचुरे-वैद्य, आत्मज्ञान
मानवी जीवनाचा प्रवास हा केवळ जन्म, उपजीविका आणि मृत्यू यांच्यामधील धावपळ इतकाच मर्यादित नाही. या प्रवासाला दिशा देणारे, त्याला अर्थ प्राप्त करून देणारे काही मूल्य असते. त्या मूल्यांचा शोध घेताना माणूस कधी भौतिक सुखांच्या मागे धावतो, कधी सत्ता, प्रतिष्ठा, पैसा यांत समाधान शोधतो. मात्र या सर्व प्रयत्नांनंतरही मनाच्या खोल पातळीवर अस्वस्थता शिल्लक राहते. याच ठिकाणी परमार्थाची संकल्पना पुढे येते. परमार्थ म्हणजे स्वतःपलीकडे पाहणे, स्वतःच्या हिताच्या मर्यादित चौकटीतून बाहेर पडून व्यापक कल्याणाचा विचार करणे. आणि या परमार्थाच्या वाटेवर चालताना जी अंतःकरणातील गोडी अनुभवायला येते, तीच “परमार्थाची गोडी” होय.
परमार्थाची गोडी ही कोणत्याही बाह्य आकर्षणातून निर्माण होत नाही. ती चवीसारखी अनुभवावी लागते. सुरुवातीला परमार्थाचा मार्ग कठीण वाटतो. स्वार्थ सोडणे, अहंकार कमी करणे, दुसऱ्याच्या दुःखाशी स्वतःला जोडून घेणे हे सहजसाध्य नसते. पण एकदा का माणूस निस्वार्थ कृतीचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला जाणवते की या मार्गावर मिळणारा आनंद हा इतर सर्व सुखांपेक्षा वेगळा आणि अधिक खोल आहे. हा आनंद प्रदर्शनाचा नसतो; तो शांत, स्थिर आणि अंतर्मुख असतो. संसारातील भौतिक सुखे तुलनेवर आधारलेली असतात. माझ्याकडे किती आहे, दुसऱ्याकडे किती आहे, मी कोणाच्या पुढे आहे, कोणाच्या मागे आहे. या प्रश्नांनी ती सुखे ग्रासलेली असतात. त्यामुळे ती टिकत नाहीत. परमार्थातून मिळणाऱ्या आनंदात मात्र तुलना नसते. एखाद्या गरजू व्यक्तीला दिलेली मदत, कोणाच्याही नजरेत न पडता केलेले चांगले काम, कोणत्याही अपेक्षेशिवाय दिलेले सहकार्य - या सर्व कृती मनात समाधानाची एक खोल भावना निर्माण करतात. हीच परमार्थाची गोडी आहे. परमार्थ ही संकल्पना केवळ धार्मिक चौकटीत अडकवून पाहणे योग्य ठरणार नाही. परमार्थ म्हणजे फक्त पूजा, जप, ध्यान किंवा संन्यास नव्हे. सामाजिक जीवनात राहून, आपली कर्तव्ये पार पाडत असतानाही परमार्थ साधता येतो. आपल्या कार्यक्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करणे, अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे, दुर्बलांचा आवाज बनणे, निसर्गाचे संरक्षण करणे - या सर्व कृती परमार्थाच्याच स्वरूपात येतात. अशा कृती करताना मिळणारी मानसिक समृद्धी ही परमार्थाची खरी गोडी आहे. परमार्थाची गोडी अनुभवताना माणसाच्या अहंकाराला धक्का बसतो. “मी” या भावनेऐवजी “आपण” ही भावना रुजते. ही प्रक्रिया वेदनादायकही ठरू शकते, कारण अहंकार सहजासहजी माघार घेत नाही. पण ज्या क्षणी माणूस स्वतःला विश्वाचा एक छोटासा भाग मानायला लागतो, त्या क्षणी त्याच्या मनातील ताण कमी होतो. जबाबदाऱ्या कमी होत नाहीत, प्रश्न सुटत नाहीत; पण त्यांना सामोरे जाण्याची ताकद वाढते. ही अंतर्गत ताकद म्हणजेच परमार्थातून मिळणारी गोडी.
आधुनिक जीवनशैलीत परमार्थाला फारसा वेळ नाही, अशी तक्रार अनेकदा ऐकू येते. स्पर्धा, वेग, तंत्रज्ञान आणि व्यक्तिकेंद्रित जीवनपद्धती यांमुळे माणूस स्वतःतच गुंतून पडतो. तरीही या धावपळीत जेव्हा कुणी थोडा वेळ थांबून दुसऱ्यासाठी काही करतो, तेव्हा त्याला जाणवते की जीवन केवळ मिळवण्यात नाही, तर देण्यातही आहे. देण्यातून मिळणारा आनंद हा मोजता येत नाही, मोजमापात बसत नाही. तो अनुभवायचा असतो. आणि एकदा तो अनुभव आला की परमार्थाची गोडी आपोआप वाढत जाते. परमार्थाची गोडी ही बाह्य परिस्थितींवर अवलंबून नसते. सुखद किंवा दुःखद प्रसंगांतही ती टिकून राहते. कारण ती आत्मिक समाधानाशी जोडलेली असते. जेव्हा माणूस आपल्या कृतींबाबत प्रामाणिक असतो, तेव्हा त्याचे मन शांत राहते. ही शांतता म्हणजे निष्क्रियता नव्हे, तर सजग स्वीकार आहे. या अवस्थेतूनच परमार्थाची खरी चव कळते.
शेवटी असे म्हणता येईल की परमार्थ हा त्यागाचा कठोर आदेश नसून आनंदाचा सहज मार्ग आहे. तो आयुष्यापासून पळ काढायला शिकवत नाही, तर आयुष्य अधिक अर्थपूर्ण कसे करावे हे शिकवतो. परमार्थाची गोडी ही बोलून समजावता येत नाही; ती अनुभवावी लागते. एकदा का हा अनुभव आला, की जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलते. स्वार्थाच्या मर्यादा ओलांडून व्यापक कल्याणाचा विचार करू लागणारा माणूसच परमार्थाच्या या गोडीचा खरा आस्वाद घेऊ शकतो.