तृतीयपंथियांचा आक्रोश

ऋतुराज ऋतुजा राजेश केळकर

अचानक एक बाळाचा आक्रोश हवेत पसरला आणि सगळे थरारले. तिसऱ्या मजल्यावरील बंद घरातून तो आवाज येत होता, पण कुणामध्येही त्या बाळाला वाचवण्याचे धाडस नव्हते. त्या क्षणी एका वॉचमनने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून पाईपवर चढून आणि त्या छोट्याश्या जीवाला सुरक्षित बाहेर काढले आणि त्या बाळाचे प्राण वाचले. पण कालांतराने कार्तिक पौर्णिमेला त्याच्या ‘वेगळ्या’ ओळखीने त्याला नोकरी गमवावी लागली. संकटाच्या वेळी त्याच्यावर विश्वास ठेवणाऱ्या समाजाने, आनंदाच्या क्षणी त्याला नाकारले.

असाच एक दुसरा प्रसंग एका दुसऱ्या तृतीयपंथी तरुणाने आपल्या चुलत बहिणीच्या लग्नासाठी दोन वर्षे घाम गाळून, सिग्नलवर भिक मागून, तीन लाखांहून अधिक रक्कम जमवली. त्याने स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून कुटुंबासाठी त्याग केला पण, लग्नाच्या थाटामाटात त्याला निमंत्रण द्यायचे देखील सौजन्य त्या कुटुंबियांनी दाखवले नाही कारण, ‘तो तृतीयपंथी होता’.म्हणजेच सख्खे नातेवाईक देखील संकटात त्यांचा त्याग स्वीकारतात पण, सन्मानाच्या क्षणी त्यांना दूर ठेवले जाते.

त्यांच्या आयुष्याची कहाणी इथेच संपत नाही. संकटात धाडस दाखवणारे, कुटुंबासाठी त्याग करणारे हे जीव रोजच्या जगण्यात मात्र शोषणाला सामोरे जातात. भिक मागणे ही त्यांची इच्छा नसते, तर तो परिस्थितीचा शाप असतो आणि त्या शापावरही "हप्ता" वसूल करणारे हात समाजाच्या दुटप्पीपणाचे जिवंत उदाहरण ठरतात. स्वतःच्या घामाने, अपमान सहन करून मिळवलेले पैसेही त्यांच्या हातात टिकत नाहीत.

सरकारने तर तृतीयपंथी समाजासाठी अनेक योजना आखल्या आहेत, त्यांच्या शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती, नोकरीत आरक्षण, आरोग्य विमा, निवास योजना, कौशल्य विकास कार्यक्रम. कागदावर या योजना त्यांच्यासाठी आहेतच पण, प्रत्यक्षात त्या त्यांच्या पर्यंत पोचत नाहीत कारण, समाजात त्यांना दिली जाणारी दुय्यम वागणूक ही त्यांच्या या हक्कांवर अडथळा आणते. शाळेत प्रवेश घेताना शिक्षकांचा उपहास, नोकरीसाठी अर्ज करताना अधिकाऱ्यांचा संशय, आरोग्य केंद्रात उपचार घेताना रुग्णालयातील कर्मचाऱ्यांचा तिरस्कार या सगळ्यामुळे योजना फक्त नावापुरत्या राहतात. जे लाभ त्यांना मिळायला हवेत ते मधल्या स्तरावरच अडकतात. काही वेळा तर त्यांना अर्ज करण्याची संधीही दिली जात नाही, कारण "ते वेगळे आहेत".

यामुळे सरकारी योजना त्यांच्या जीवनात बदल घडवण्याऐवजी फक्त कागदावरच चमकतात. समाजातील दुय्यम वागणूक आणि प्रशासनातील उदासीनता मिळून त्यांना त्यांच्या हक्कांपासून वंचित ठेवते आणि मग पुन्हा त्यांना भिक, शोषण आणि उपेक्षा याच मार्गावर ढकलले जाते.

त्यांच्या आयुष्याला नेहमीच उपेक्षा मिळाली असली तरी काही प्रसंगात समाज त्यांना शुभ मानतो. लग्न, बाळंतपण, गृहप्रवेश अशा आनंदाच्या क्षणी त्यांना बोलावले जाते, कारण त्यांच्या आशीर्वादाने सुख-समृद्धी येते अशी धारणा आहे. त्यांच्या संकटाच्या वेळी त्यांना नाकारले जाते, पण आपल्या आनंदाच्या क्षणी त्यांची उपस्थिती शुभ मानली जाते. हा विरोधाभासच समाजाच्या दुटप्पीपणाचा पुरावा आहे. तरीही, या आशीर्वादाच्या परंपरेतून तृतीयपंथी समाजाला एक वेगळं स्थान मिळालं आहे.

त्यांची उपस्थिती म्हणजे जणू पावसाच्या पहिल्या थेंबासारखी रोजच्या आयुष्यात त्यांना नाकारलं जातं, पण आनंदाच्या क्षणी त्यांचा स्पर्श सुखाचा श्वास देतो. लग्नाच्या वेळी त्यांच्या तालीचा आवाज म्हणजे जणू शंखनादाचा मंगल स्वर, जो नव्या जीवनाची सुरुवात पवित्र करतो. बाळंतपणाच्या वेळी त्यांच्या आशीर्वादाचा स्पर्श म्हणजे जणू आईच्या अंगाईगीताचा गोडवा, जो नवजात बाळाला सुरक्षिततेची कवच देतो. गृहप्रवेशाच्या वेळी त्यांच्या पावलांचा ठसा म्हणजे जणू देवाच्या चरणांचा आशीर्वाद, जो घराला समृद्धीची छाया देतो.

पण हा विरोधाभासही कटू आहे. संकटाच्या वेळी त्यांना दाराबाहेर उभं ठेवलं जातं, आणि आनंदाच्या क्षणी त्यांना देवासारखं मानलं जातं. जणू सूर्याला ढगांनी झाकून ठेवणं आणि त्याच सूर्याला सकाळी नमस्कार करणं समाजाचा हा दुटप्पीपणा तृतीयपंथींच्या जीवनाचा आरसा आहे. तरीही, या आशीर्वादाच्या परंपरेतून त्यांना एक वेगळं स्थान मिळालं आहे, जणू काट्यांनी वेढलेल्या गुलाबाला सुगंधाने मान्यता मिळावी तसं.

उपेक्षेच्या सावलीत जगणाऱ्या या समाजाने जेव्हा कलेच्या रंगमंचावर पाऊल टाकले, तेव्हा त्यांनी दाखवून दिलं की, प्रतिभेला लिंगाची चौकट नसते. रेश्मा जैनने कथ्थक नृत्यातून आपली ओळख निर्माण केली, देविका मंगलामुखी आज टीव्हीवरील नृत्यस्पर्धांमध्ये परीक्षक म्हणून दिसते, तर लक्ष्मी नारायण त्रिपाठीने भरतनाट्यम आणि समाजकारणाच्या माध्यमातून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळवली. ही उदाहरणे म्हणजे जणू अंधारातल्या दीपस्तंभासारखी ज्यांनी समाजाला दाखवून दिलं की , तृतीयपंथीही कला, संस्कृती आणि नेतृत्वाच्या क्षेत्रात तेजाने झळकू शकतात.

त्यांचा प्रवास म्हणजे जणू काट्यांनी वेढलेल्या गुलाबाचा सुगंध कितीही अडथळे आले तरी त्यांची कला फुलते आणि सुगंध पसरवते. ताली सारख्या चित्रपटांनी त्यांच्या संघर्षाला आवाज दिला, त्यांच्या आयुष्याचा आरसा समाजासमोर ठेवला आणि आजच्या काळात ऑनलाईन नोकरी, डिजिटल मंच, सोशल मीडियाच्या माध्यमातून त्यांना स्वतःला सिद्ध करण्याची नवी संधी मिळत आहे. जणू आकाशातल्या ढगांना चिरून सूर्य पुन्हा उजाडतो तसा, त्यांच्या आयुष्याला नवा प्रकाश मिळतो आहे.

ही उदाहरणे सांगतात की , तृतीयपंथी समाज फक्त आशीर्वाद देणारा नाही, तर स्वतःच्या कलेने, मेहनतीने आणि चिकाटीने समाजाला प्रेरणा देणारा आहे. त्यांचा प्रवास म्हणजे जणू एका तुटलेल्या वीणेवर वाजवलेला सुरेल राग. वेदना असूनही तो मनाला भिडतो आणि आशेचा सूर लावतो.

भारतीय संस्कृतीच्या पानांवर देखील तृतीयपंथी समाजाची छाप कोरलेली आहे. महाभारतातील शिखंडी हा जणू रणांगणातील गुप्त शस्त्र होता,ज्याने भीष्मासारख्या पराक्रमी योद्ध्याला पराभूत करण्याची संधी दिली. त्याचा प्रवास सांगतो की, समाजाने नाकारलेला जीवही इतिहास बदलू शकतो. अर्जुनाने स्वतःला बृहन्नडा म्हणून स्त्रीवेषात लपवले आणि त्या रूपातही त्याने नृत्य-गान शिकवून कला जिवंत ठेवली. जणू एका तुटलेल्या वीणेवर वाजवलेला सूर, जो वेदना असूनही मनाला भिडतो.

आता ‘इल’ याची ही कथा म्हणजे दोन किनाऱ्यांना जोडणारा पूल आहे. पुरुष आणि स्त्री अशा दोन्ही रूपांत जगलेला जीव, जो दाखवतो की जीवनाचा प्रवाह लिंगाच्या चौकटीत अडकत नाही आणि सर्वात मोठं प्रतीक म्हणजे अर्धनारीश्वर शिव आणि पार्वतीचे एकत्रित रूप म्हणजे जणू दोन सुरांचे मिलन होऊन तयार झालेला अद्वितीय राग, जो सांगतो की स्त्री-पुरुष या दोन्ही शक्ती एकत्र आल्यावरच विश्व पूर्ण होते.

या कथा म्हणजे जणू ‘विस्मृतीच्या धुक्यात हरवलेले दीप’ पुन्हा पेटवावेत तसे आहेत. त्या आपल्याला आठवण करून देतात की, तृतीयपंथी समाज हा आपल्या परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे. आज आपण त्यांना नाकारतो, पण आपल्या संस्कृतीने त्यांना देवत्व दिलं होतं. जणू काट्यांनी वेढलेल्या गुलाबाला सुगंधाने मान्यता मिळावी तसं, या कथा सांगतात की, त्यांचं अस्तित्व हे अपूर्णतेचं नव्हे तर पूर्णतेचं प्रतीक आहे.

तृतीयपंथी समाजाचा प्रवास म्हणजे वेदना आणि आशेचा संगम. संकटाच्या क्षणी त्यांनी धाडस दाखवलं, कुटुंबासाठी त्याग केला, शोषण सहन केलं, तरीही ते पुन्हा उभे राहिले. समाजाने त्यांना उपेक्षा दिली, पण आनंदाच्या क्षणी त्यांच्या आशीर्वादाला देवत्व दिलं. कलेच्या रंगमंचावर रेश्मा जैन, देविका मंगलामुखी, लक्ष्मी नारायण त्रिपाठी यांनी दाखवून दिलं की, प्रतिभेला लिंगाची चौकट नसते. ‘ताली’ सारख्या चित्रपटांनी त्यांच्या संघर्षाला आवाज दिला, तर ऑनलाईन नोकरी आणि डिजिटल मंचांनी त्यांना नवी संधी दिली. क्रीडाक्षेत्रात ऋतिका सिंहसारख्या खेळाडूंनी राष्ट्रीय पदकं जिंकून इतिहास रचला. आणि आपल्या संस्कृतीत शिखंडी, बृहन्नला, इल, अर्धनारीश्वर यांसारख्या पौराणिक प्रतीकांनी दाखवून दिलं की, तृतीयपंथी समाज हा अपूर्णतेचा नव्हे तर पूर्णतेचा भाग आहे.

त्यांचा प्रवास म्हणजे जणू राखेतून पुन्हा भरारी घेणारा फिनिक्स पक्षी, कितीही उपेक्षा, तिरस्कार सहन केला तरीही ते पुन्हा पुन्हा आकाशाला भिडतात. जणू तुटलेल्या वीणेवर वाजवलेला सूर, जो वेदनेतून उमलतो पण आशेचा गंध पसरवतो. समाजाने जर त्यांना समानतेने संधी दिली, तर तेही स्वाभिमानाने जगू शकतात, देशाचं नाव उज्ज्वल करू शकतात. तृतीयपंथी समाज हा फक्त आशीर्वाद देणारा नाही, तर प्रेरणा देणारा आहे. त्यांच्या आयुष्याचा सूर म्हणजे वेदनेतून उमललेली आशेची गाणी, जी प्रत्येक मनाला नव्या प्रकाशाची जाणीव करून देतात. म्हणूनच “तृतीयपंथी समाज” हा अधुरेपणाचे नव्हे, तर पूर्णतेचा प्रतीक आहे. त्यांचा आक्रोश हा वेदनेतून उमललेला आशेचा शंखनाद आहे, जो समाजाला नव्या प्रकाशाची जाणीव करून देतो.