'Strawberry Moon' : आजची संध्याकाळ आकाश निरीक्षकांसाठी आणि खगोलप्रेमींसाठी खास ठरणार आहे. आज आकाशात 'स्ट्रॉबेरी मून' पाहायला मिळणार असून, वर्षातील सर्वात सुंदर आणि चर्चेतील पौर्णिमेचा चंद्र म्हणून त्याकडे पाहिले जाते. हा केवळ मनमोहक नजारा नसून विज्ञान, निसर्ग आणि भारतीय परंपरेचा अनोखा संगमही मानला जातो. यंदा हा पौर्णिमेचा चंद्र क्षितिजाच्या अगदी जवळ दिसणार असल्याने तो नेहमीपेक्षा अधिक मोठा, अधिक तेजस्वी आणि सोनेरी किंवा तांबूस छटेत दिसण्याची शक्यता आहे. हवामान स्वच्छ राहिल्यास देशातील अनेक भागांत हे दृश्य अनुभवता येणार आहे.
त्यामुळे पडले 'स्ट्रॉबेरी मून' नाव
'स्ट्रॉबेरी मून' हे नाव ऐकून अनेकांना चंद्र गुलाबी किंवा लाल रंगाचा दिसेल असे वाटते. मात्र प्रत्यक्षात या नावाचा चंद्राच्या रंगाशी कोणताही संबंध नाही. उत्तर अमेरिकेतील प्राचीन आदिवासी समुदाय जून महिन्यात स्ट्रॉबेरीच्या कापणीला सुरुवात होत असल्याने जून महिन्यातील पौर्णिमेला 'स्ट्रॉबेरी मून' (Strawberry Moon) असे संबोधत. पुढे हे नाव जगभर लोकप्रिय झाले. युरोपातील काही देशांमध्ये याच पौर्णिमेला 'रोझ मून' आणि 'हनी मून' अशीही नावे आहेत. कारण जून महिना तेथील गुलाबांच्या बहराशी आणि मधाच्या कापणीशी जोडला जातो.
यंदाचा स्ट्रॉबेरी मून आणखी खास ठरण्यामागे वैज्ञानिक कारणही आहे. २१ जून रोजी झालेल्या ग्रीष्म संक्रांतीनंतरची ही पौर्णिमा असल्याने चंद्र आकाशात तुलनेने अधिक खाली, म्हणजेच क्षितिजाजवळ दिसतो. अशावेळी चंद्रप्रकाश पृथ्वीच्या वातावरणातील अधिक जाड थरातून प्रवास करतो. यामुळे निळ्या रंगाचा प्रकाश अधिक प्रमाणात विखुरला जातो, तर लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या प्रकाशकिरणांचा प्रभाव वाढतो. त्यामुळे चंद्राला सोनेरी, तांबूस किंवा गडद पिवळसर छटा प्राप्त होते. याशिवाय क्षितिजाजवळील झाडे, इमारती किंवा डोंगर यांच्या पार्श्वभूमीमुळे चंद्र नेहमीपेक्षा अधिक मोठा दिसतो. या दृश्यभ्रमाला विज्ञानात 'मून इल्यूजन' असे म्हटले जाते.
कधी पाहता येणार 'स्ट्रॉबेरी मून' ?
भारतात आज, २९ जून रोजी, संध्याकाळी साधारण सात ते साडेसातच्या दरम्यान दक्षिण-पूर्व दिशेला हा चंद्र उगवताना पाहता येईल. चंद्र उगवल्यानंतरचा पहिला एक ते दोन तास हा नजारा अनुभवण्यासाठी सर्वोत्तम काळ मानला जातो. खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या पौर्णिमेचा अचूक क्षण ३० जूनच्या सकाळी असला तरी भारतात सूर्योदयामुळे त्याचा अनुभव तितका प्रभावी ठरणार नाही. भारतीय पंचांगानुसार आजची पौर्णिमा 'वट पौर्णिमा' म्हणूनही महत्त्वाची मानली जाते. महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण भारतातील अनेक भागांत विवाहित महिला या दिवशी वडाच्या झाडाची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्याची आणि सुख-समृद्धीची प्रार्थना करतात. त्यामुळे यंदा स्ट्रॉबेरी मून आणि वट पौर्णिमेचा दुर्मिळ योग जुळून आला आहे.
उघड्या डोळ्यांनीही सुंदर दृश्य पाहता येणार
स्ट्रॉबेरी मून पाहण्यासाठी कोणत्याही दुर्बीण किंवा टेलिस्कोपची गरज नाही. उघड्या डोळ्यांनीही हे सुंदर दृश्य सहज पाहता येते. मात्र, अधिक चांगला अनुभव घ्यायचा असेल तर कृत्रिम प्रकाश कमी असलेले आणि मोकळे आकाश दिसणारे ठिकाण निवडण्याचा सल्ला तज्ज्ञ देतात. तसेच छायाचित्रण करताना झाड, मंदिर, डोंगर किंवा एखादी इमारत फ्रेममध्ये घेतल्यास फोटो अधिक आकर्षक दिसू शकतात.
वर्षातून केवळ एकदाच दिसणारा 'स्ट्रॉबेरी मून' हा केवळ खगोलीय घटना नसून निसर्ग, विज्ञान आणि भारतीय संस्कृतीचा सुंदर मिलाफ आहे. त्यामुळे हवामानाची साथ मिळाल्यास आजची संध्याकाळ आकाशाकडे पाहण्यासाठी नक्कीच राखून ठेवा. वर्ष २०२६ मधील सर्वात सुंदर चंद्रदर्शन अनुभवण्याची ही सुवर्णसंधी ठरू शकते.