जिंद : तब्बल ११० वर्षांपूर्वी, म्हणजेच १९१६ मध्ये ईस्ट इंडिया रेल्वेने (East India Railway) जिंद–पानीपत रेल्वेमार्ग (Railway Line) उभारला होता. रेल्वे रुळ (Rail Track) पूर्ण झाल्यानंतर त्या काळातील ब्रिटिश अभियंते (British Engineers) आणि रेल्वे कर्मचारी यांनी याच ठिकाणी उभे राहून एक समूह छायाचित्र (Group Photo) काढले होते. त्या काळातील ही ऐतिहासिक छायाचित्र त्यांच्या मेहनतीचे आणि त्या वेळच्या मोठ्या अभियांत्रिकी (Engineering) कामगिरीचे प्रतीक मानले जाते. मात्र, त्यावेळी कोणालाही कल्पना नव्हती की, याच रेल्वेमार्गावर ११० वर्षांनंतर भारताच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रतीक ठरणारी हायड्रोजन (Hydrogen) ट्रेन धावणार आहे.
इतिहासापासून आधुनिक तंत्रज्ञानापर्यंतचा प्रवास
२०२६ मध्ये जिंद पुन्हा एकदा इतिहास रचण्यासाठी सज्ज झाले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी जिंद ते सोनीपतदरम्यान धावणाऱ्या भारतातील पहिल्या हायड्रोजन (Hydrogen) ट्रेनला हिरवा झेंडा दाखवणार आहेत. ही ट्रेन डिझेलऐवजी हायड्रोजन फ्यूल सेल (Hydrogen Fuel Cell) तंत्रज्ञानावर चालते. या प्रक्रियेत हायड्रोजनपासून वीज (Electricity) तयार केली जाते आणि प्रदूषणकारी धुराऐवजी केवळ पाण्याची वाफ (Water Vapour) बाहेर पडते. त्यामुळे ही पर्यावरणपूरक (Eco-friendly) वाहतूक व्यवस्था मानली जाते.
रेल्वेच्या आधुनिकीकरणातील मोठे पाऊल
भारतीय रेल्वेमध्ये आधुनिकीकरण (Modernisation), विद्युतीकरण (Electrification) आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा (Technology) वापर वाढवण्यावर भर दिला जात आहे. त्याच दिशेने हायड्रोजन ट्रेन हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
हरियाणातील जिंद जंक्शन (Jind Junction) हे महत्त्वाचे रेल्वे केंद्र असून येथून देशातील अनेक भागांशी रेल्वे संपर्क (Rail Connectivity) आहे. आता हे स्थान केवळ ऐतिहासिक वारशासाठीच नव्हे, तर आधुनिक रेल्वे तंत्रज्ञानासाठीही ओळखले जाणार आहे.
हायड्रोजन ट्रेनची वैशिष्ट्ये
भारतातील पहिली हायड्रोजन (Hydrogen) ट्रेन अनेक बाबतीत विशेष आहे. जिंद ते सोनीपत हा ८९ किलोमीटरचा मार्ग ही ट्रेन ताशी ७५ किलोमीटर वेगाने पार करेल. मात्र, तिची कमाल रचना (Design) ताशी ११० किलोमीटर वेग गाठण्यास सक्षम आहे.
सध्या जगभरात हायड्रोजन तंत्रज्ञानावर चालणाऱ्या बहुतांश ट्रेनमध्ये केवळ दोन ते तीन डबे (Coaches) असतात आणि त्या कमी अंतरासाठी वापरल्या जातात. मात्र, भारताच्या या ट्रेनमध्ये १० डबे असून एका वेळी सुमारे २ हजार ६०० प्रवासी प्रवास करू शकतात.
सुरक्षेची अत्याधुनिक व्यवस्था
या ट्रेनमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा प्रणाली (Safety System) बसवण्यात आली आहे. हायड्रोजन गळती (Hydrogen Leak), असामान्य उष्णता (Heat), आग (Fire) किंवा धूर (Smoke) यावर सतत लक्ष ठेवणारी यंत्रणा (Monitoring System) ट्रेनमध्ये बसवली आहे. कोणतीही अडचण निर्माण झाल्यास काही सेकंदांत ती ओळखून आवश्यक उपाययोजना करता येणार असल्याने प्रवाशांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले आहे.