दिवाळीचा सण म्हणजे रोषणाई, आनंद आणि उत्साहाची उधळण. पण यासोबतच आतिशबाजीमुळे होणारे प्रदूषण आणि त्यामुळे आरोग्यासमोर निर्माण होणारी आव्हाने हा दरवर्षीचा चिंतेचा विषय बनतो. वाढत्या प्रदूषणाला आळा घालण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने दिल्ली-एनसीआरमध्ये ७ आणि ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी विशिष्ट अटींवर 'हरित फटाके' (Green Crackers) फोडण्यास मंजुरी दिली आहे. यासाठी सकाळी ६ ते ७ आणि रात्री ८ ते १० अशी वेळ निश्चित करण्यात आली आहे. या पार्श्वभूमीवर, नेमके हे हरित फटाके काय आहेत आणि ते सामान्य फटाक्यांपेक्षा किती वेगळे आहेत, हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
हरित फटाके म्हणजे काय आणि यांची निर्मिती कशी होते?
पारंपरिक फटाक्यांमुळे होणारे प्रदूषण कमी करण्यासाठी वैज्ञानिक आणि औद्योगिक अनुसंधान परिषदेच्या 'राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी अनुसंधान संस्था' (CSIR-NEERI) ने विशेष संशोधन करून 'हरित फटाके' विकसित केले आहेत. यांच्या निर्मिती तंत्रज्ञानात मोठा बदल करण्यात आला आहे. यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालाचे प्रमाण खूप कमी असते, फटाक्यांचा आकार (Shell Size) लहान ठेवला जातो आणि राख विरहित पदार्थांचा वापर केला जातो. तसेच, यामध्ये अशी विशेष रसायने मिसळली जातात, जी फटाका फुटल्यानंतर उडणारी धूळ आणि प्रदूषित कण हवेत पसरण्यापासून रोखतात.
सर्वोच्च न्यायालयाने दिल्ली एनसीआरमधील रहिवाशांना दिवाळीत फटाक्यांच्या वापराबाबत महत्त्वपूर्ण दिलासा दिला आहे. सोमवारी ७ आणि ८ नोव्हेंबर रोजी, ...
सामान्य फटाक्यांपेक्षा हे किती भिन्न आहेत?
सामान्य किंवा पारंपरिक फटाक्यांना आकर्षक रंग आणि मोठा आवाज देण्यासाठी सल्फर, बेरियम नायट्रेट, तांबे, ॲल्युमिनियम, लिथियम आणि सीसा यांसारख्या विषारी आणि भारी धातूंच्या संयुगांचा वापर केला जातो. हे फटाके फुटल्यानंतर अत्यंत विषारी वायू आणि हानिकारक घटक हवेत मिसळतात. दुसरीकडे, हरित फटाक्यांच्या निर्मितीत बेरियम आणि सीसा यांसारख्या घातक धातूंचा वापर टाळला जातो. त्यांच्या जागी 'जियोलाइट' आणि 'आयरन ऑक्साईड' सारख्या पदार्थांचा वापर केला जातो. हे घटक सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन डायऑक्साइड सारख्या घातक वायूंचे उत्सर्जन नियंत्रित ठेवतात. त्यामुळे हरित फटाक्यांमुळे सामान्य फटाक्यांच्या तुलनेत खूप कमी विषारी वायू बाहेर पडतात.
बऱ्याच लोकांचा असा गैरसमज असतो की ग्रीन फटाक्यांमुळे अजिबात धूर किंवा प्रदूषण होत नाही. मात्र, CSIR-NEERI च्या आकडेवारीनुसार, हे फटाके पूर्णपणे प्रदूषण-मुक्त (Zero Pollution) नाहीत. हे सामान्य फटाक्यांच्या तुलनेत सुमारे ३० टक्के कमी प्रदूषण पसरवतात. म्हणजेच, यातूनही धूर आणि हानिकारक कण निघतातच, परंतु त्यांचे प्रमाण आणि घातक परिणाम पारंपरिक फटाक्यांपेक्षा बरेच कमी असतात. फटाक्यांमुळे होणाऱ्या प्रदूषणात हवेत तरंगणारे अतिसूक्ष्म कण (Particulate Matter - PM) अत्यंत घातक असतात. यामध्ये PM10, PM2.5, PM1 आणि अल्ट्रा-फाइन पार्टिकुलेट मॅटरचा समावेश होतो. कणांचा आकार जितका लहान असतो, तितके ते मानवी श्वसन मार्गाद्वारे फुफ्फुसांमध्ये आणि थेट रक्ताभिसरण प्रणालीमध्ये खोलवर प्रवेश करतात. यामुळे दमा (Asthma), श्वास घेण्यास त्रास आणि इतर अनेक गंभीर आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात. या दिवाळीत आनंद साजरा करताना आरोग्याची काळजी घेणे आणि मर्यादेत राहून पर्यावरणाला पूरक पावले उचलणे ही काळाची गरज आहे.