हरतालिका तृतीया हा अखंड सौभाग्य आणि पतीच्या उदंड आयुष्यासाठी मानला जाणारा अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचा सण आहे. भाद्रपद महिन्याच्या शुद्ध तृतीयेला हे व्रत केले जाते, ज्यामध्ये महिला आणि कुमारिका कडक उपवास ठेवून भगवान शिव आणि माता पार्वतीची मनोभावे पूजा करतात. पौराणिक कथेनुसार, माता पार्वतीने महादेवाला पतीरूपात मिळवण्यासाठी जंगलात जाऊन कठोर तपश्चर्या केली होती आणि याच दिवशी शंकराने त्यांचा स्वीकार केला होता. निष्ठा, भक्ती आणि त्यागाचे प्रतीक असलेल्या या व्रताची पूजा कशी करावी आणि त्यासाठी कोणते साहित्य लागते, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे:
हरतालिका तीज
हरतालिका तीज हा विवाहित महिलांसाठी महत्त्वाचा सण मानला जातो. यंदा १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी गणेश चतुर्थीसोबत हरतालिका तीज येत आहे. या दिवशी महिला भगवान शिव आणि माता पार्वतीची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी व्रत करतात.
शिव-पार्वतीच्या मूर्ती
हरतालिका तीजच्या पूजेसाठी शिव, पार्वती आणि भगवान गणेशाच्या मातीच्या किंवा वाळूच्या प्रतिमा तयार केल्या जातात. पूजा झाल्यानंतर या प्रतिमांचे विसर्जन करण्याची परंपरा आहे.
सौभाग्याचे साहित्य आणि पूजेचे साहित्य
पूजेसाठी लाल चुनरी, बिंदी, बांगड्या, मेहंदी, सिंदूर, कुंकू, काजळ, कंगवा, जोडवी, पैंजण यांसारखे सौभाग्याचे साहित्य ठेवले जाते. या साहित्याला पूजेमध्ये विशेष महत्त्व असते. रोळी, अक्षता, हळद, चंदन, मौली, कापूर, कापूस, उदबत्ती, तुपाचा दिवा आणि माचिस यांसारख्या वस्तू पूजेसाठी आवश्यक असतात.भगवान शिवाच्या पूजेसाठी बेलपत्राला विशेष महत्त्व आहे. यासोबत फुले, फुलांच्या माळा, दूर्वा आणि शमीची पानेही पूजेसाठी ठेवली जातात.
नैवेद्याचे साहित्य
पूजेसाठी फळे, मिठाई, खीर, हलवा आणि भिजवलेले हरभरे यांचा नैवेद्य दाखवला जातो. आपल्या परंपरेनुसार नैवेद्याच्या पदार्थांमध्ये बदल केला जाऊ शकतो.
कलश आणि जल
पूजेसाठी कलश, स्वच्छ पाणी आणि गंगाजल ठेवले जाते. कलशासोबत नारळ आणि पूजेसाठी आवश्यक इतर साहित्याचीही तयारी केली जाते. शिव-पार्वतीच्या पूजेसाठी पंचामृत तयार केले जाते. यासाठी दूध, दही, मध, साखर आणि तूप या पदार्थांचा वापर केला जातो. पूजेसाठी पान, सुपारी, कच्ची हळदीच्या गाठी, गहू किंवा तांदूळ आणि कच्चा सूत यांसारखे साहित्यही आवश्यक असते.पूजेसाठी चौकी किंवा आसन तयार केले जाते. मंडपासाठी केळीची पाने आणि सजावटीसाठी फुले वापरली जातात. पूजा सुरू करण्यापूर्वी सर्व साहित्य व्यवस्थित मांडून ठेवणे सोयीचे ठरते.
हरतालिका व्रताचे नियम
हरतालिका तीजचे व्रत अनेक महिला निर्जला ठेवतात. म्हणजेच या दिवशी अन्न आणि पाणी ग्रहण केले जात नाही. मात्र, आरोग्याच्या दृष्टीने उपवास करण्यापूर्वी स्वतःच्या प्रकृतीचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. हरतालिका तीजच्या दिवशी रात्री जागरणाला धार्मिक महत्त्व दिले जाते. तसेच शिव-पार्वतीची पूजा केल्यानंतर हरतालिका तीजची कथा ऐकण्याची परंपरा आहे. दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर व्रत सोडले जाते.
