ChildrensDay2026: 14 नोव्हेंबरलाच बालदिन का साजरा केला जातो? 'चाचा नेहरूं'च्या जन्मदिवसामागचा रंजक इतिहास जाणून घ्या!

भारतात दरवर्षी 14 नोव्हेंबर हा दिवस बालदिन म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. देशभरातील शाळा, महाविद्यालये आणि विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये या दिवशी खास कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. मुलांसाठी खेळ, नृत्य, गायन, चित्रकला आणि विविध स्पर्धा घेतल्या जातात. मात्र, बालदिन केवळ मुलांच्या आनंदाचा दिवस नसून त्यांच्या हक्कांची, शिक्षणाची, आरोग्याची आणि सुरक्षित भविष्याची जाणीव करून देणारा दिवस आहे. विशेष म्हणजे, भारतात 14 नोव्हेंबरलाच बालदिन का साजरा केला जातो? या दिवसाचा देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्याशी काय संबंध आहे? जाणून घेऊया.(Childrens Day)

14 नोव्हेंबरलाच बालदिन का साजरा केला जातो?

भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा जन्म 14 नोव्हेंबर 1889 रोजी अलाहाबाद म्हणजेच सध्याचे प्रयागराज येथे झाला. नेहरू यांना लहान मुलांविषयी विशेष प्रेम आणि जिव्हाळा होता. मुलांसोबत वेळ घालवणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे आणि त्यांच्या समस्या समजून घेणे त्यांना आवडत असे. त्यामुळेच लहान मुले त्यांना प्रेमाने 'चाचा नेहरू' असे म्हणत असत. नेहरू यांचा असा विश्वास होता की, आजची मुले ही उद्याच्या भारताचे भविष्य आहेत. देशाच्या प्रगतीसाठी मुलांना योग्य शिक्षण, चांगले संस्कार आणि विकासाच्या समान संधी मिळणे आवश्यक आहे. मुलांप्रती असलेल्या त्यांच्या या प्रेमाचा आणि विचारांचा सन्मान म्हणून भारतात 14 नोव्हेंबर हा दिवस बालदिन म्हणून साजरा केला जातो.

बालदिनाचा इतिहास काय आहे?

बालदिनाचा इतिहास समजून घेताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. संयुक्त राष्ट्रसंघाने 1948 मध्ये जगभरातील मुलांचे कल्याण, त्यांचे हक्क आणि शिक्षण यांविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी जागतिक बालदिन साजरा करण्याची शिफारस केली होती. त्यानुसार 20 नोव्हेंबर हा दिवस जागतिक बालदिन म्हणून ओळखला जाऊ लागला. भारतामध्येही सुरुवातीच्या काळात 20 नोव्हेंबर रोजी बालदिन साजरा केला जात असे. मात्र, पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या निधनानंतर म्हणजेच 27 मे 1964 नंतर त्यांच्या जन्मदिवशी बालदिन साजरा करण्याची परंपरा अधिकृतपणे पुढे आली. त्यानंतर भारतात दरवर्षी 14 नोव्हेंबर रोजी बालदिन साजरा केला जाऊ लागला. विशेष म्हणजे, नेहरू यांच्या हयातीतही त्यांच्या जन्मदिवशी मुलांसाठी कार्यक्रम आयोजित केले जात होते. 14 नोव्हेंबर 1963 रोजी दिल्लीतील इंडिया गेट परिसरातील चिल्ड्रन्स पार्कमध्ये त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त मुलांचा मेळावा आयोजित करण्यात आला होता.(Chacha Nehru)

कोण होते पंडित जवाहरलाल नेहरू?

पंडित जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. त्यांचा जन्म 14 नोव्हेंबर 1889 रोजी मोतीलाल नेहरू आणि स्वरूपराणी नेहरू यांच्या कुटुंबात झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण घरीच खासगी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते इंग्लंडला गेले. त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठात शिक्षण घेतले आणि कायद्याचे शिक्षणही पूर्ण केले. भारतामध्ये परतल्यानंतर त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सहभाग घेतला. महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव होता. स्वातंत्र्य चळवळीदरम्यान त्यांनी अनेकदा तुरुंगवासही भोगला. अखेर 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर त्यांनी देशाचे पहिले पंतप्रधान म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. 27 मे 1964 रोजी त्यांचे निधन झाले.

मुले पंडित जवाहरलाल नेहरूंना चाचा नेहरू का म्हणायचे?

पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना लहान मुलांविषयी विशेष आपुलकी होती. ते मुलांशी अगदी सहजपणे संवाद साधत असत. त्यांच्या भेटीगाठी, मुलांसोबतचे संवाद आणि त्यांच्याविषयीची आत्मीयता यामुळे मुलांमध्ये ते लोकप्रिय झाले. त्यामुळेच त्यांना 'चाचा नेहरू' हे नाव मिळाले. नेहरू यांचे मत होते की, मुलांना प्रेम, स्वातंत्र्य आणि योग्य शिक्षण मिळाले पाहिजे. मुलांच्या मनात भीती निर्माण करण्याऐवजी त्यांना प्रश्न विचारण्याची, नवीन गोष्टी शिकण्याची आणि स्वतःचे विचार मांडण्याची संधी दिली पाहिजे.(Pandit Jawaharlal Nehru)

बालदिनाचे महत्त्व काय आहे?

बालदिन हा मुलांच्या हक्कांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याचा महत्त्वाचा दिवस आहे. प्रत्येक मुलाला शिक्षण, आरोग्य, पोषण, सुरक्षितता आणि आनंदी बालपण मिळणे आवश्यक आहे. मुलांना त्यांच्या आवडीनुसार कला, क्रीडा, विज्ञान आणि इतर क्षेत्रांमध्ये प्रगती करण्याची संधी मिळाली पाहिजे. आजही अनेक मुलांना शिक्षण, पोषण आणि सुरक्षित वातावरणाच्या अभावासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते. त्यामुळे बालदिनाच्या निमित्ताने मुलांच्या समस्या समजून घेणे आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

शाळांमध्ये बालदिन कसा साजरा केला जातो?

बालदिनानिमित्त देशभरातील शाळांमध्ये विविध उपक्रम राबवले जातात. काही शाळांमध्ये शिक्षक विद्यार्थ्यांसाठी खास सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर करतात. तर काही ठिकाणी चित्रकला, निबंधलेखन, वक्तृत्व, गायन आणि नृत्य स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. काही शैक्षणिक संस्था विद्यार्थ्यांना भेटवस्तू आणि खाऊ वाटप करतात. मुलांच्या कलागुणांना वाव देणे आणि त्यांना आनंदाचे क्षण अनुभवता यावेत, हा या कार्यक्रमांमागील मुख्य उद्देश असतो.

जागतिक बालदिन कधी साजरा केला जातो?

भारतामध्ये 14 नोव्हेंबर रोजी बालदिन साजरा केला जात असला, तरी जागतिक स्तरावर 20 नोव्हेंबर हा दिवस 'युनिव्हर्सल चिल्ड्रन्स डे' म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने १९५४ मध्ये या दिवसाची संकल्पना मांडली होती. 20 नोव्हेंबर 1959 रोजी संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने बालहक्कांची घोषणा स्वीकारली. त्यानंतर 20 नोव्हेंबर 1989 रोजी बालहक्कांवरील करार (Convention on the Rights of the Child) स्वीकारण्यात आला. या माध्यमातून जगभरातील मुलांचे हक्क, शिक्षण, आरोग्य आणि संरक्षण यांना विशेष महत्त्व देण्यात आले. अशा प्रकारे, बालदिन हा केवळ उत्सव नसून प्रत्येक मुलाला चांगले बालपण आणि उज्ज्वल भविष्य मिळावे, याची आठवण करून देणारा दिवस आहे.(Kids Are The Future)