ASK Private Wealth Hurun India Cheetah Index : भारतातील 'चीता' स्टार्टअप्सची लाट! Hurun India रिपोर्टमध्ये ११० कंपन्यांची बाजी; बेंगळुरू ठरले नंबर १!

मुंबई : भारतातील वेगाने प्रगती करणाऱ्या आणि भविष्यात 'युनिकॉर्न' (Unicorn) बनण्याची क्षमता असलेल्या स्टार्टअप्सची नवी अधिकृत यादी जाहीर झाली आहे. 'ASK Private Wealth' आणि 'Hurun India' यांनी संयुक्तपणे '२०२६ एएसके प्रायव्हेट वेल्थ हुरुन इंडिया चीता इंडेक्स' (2026 ASK Private Wealth Hurun India Cheetah Index) प्रसिद्ध केला आहे. या अहवालानुसार, देशातील ११० अनलिस्टेड (शेअर बाजारात नोंदणी नसलेल्या) स्टार्टअप्सनी 'चीता' श्रेणीत आपले स्थान पक्के केले आहे.

हुरुन संशोधन संस्थेच्या व्याख्येनुसार, सन २००० मध्ये किंवा त्यानंतर स्थापन झालेल्या आणि २०० दशलक्ष ते ५०० दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्स (सुमारे १,६०० ते ४,००० कोटी रुपये) दरम्यान मूल्यांकन असलेल्या कंपन्यांना 'चीता' (Cheetah) मानले जाते. या कंपन्या पुढील पाच वर्षांत १ अब्ज डॉलर्सचे मूल्यांकन गाठून 'युनिकॉर्न' बनण्याची सर्वाधिक क्षमता ठेवतात.

'चीता' निर्देशांकातील मुख्य ठळक (ASK Private Wealth Hurun India Cheetah Index)

२०२१ मध्ये जेव्हा हा निर्देशांक सुरू झाला, तेव्हा यात ५४ कंपन्या होत्या. २०२६ मध्ये ही संख्या वाढून ११० झाली आहे. गेल्या पाच वर्षांत यात सुमारे १५% वार्षिक चक्रवाढ वाढीचा दर (CAGR) नोंदवला गेला आहे. या ११० चीता कंपन्यांचे एकत्रित मूल्य ३.०० लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त आहे. एका कंपनीचे सरासरी मूल्य सुमारे २,८२० कोटी रुपये असून, या सर्व कंपन्यांनी १.१० लाखाहून अधिक लोकांना रोजगार दिला आहे. या वर्षाच्या यादीत ४३ नवीन स्टार्टअप्सचा समावेश झाला असून, ही एकूण संख्येच्या एक-तृतीयांशपेक्षा जास्त आहे. हाय-ग्रोथ (उच्च-वाढ) दर्शवणाऱ्या अशा स्टार्टअप्सच्या बाबतीत भारत जगात तिसऱ्या स्थानावर आहे. या शर्यतीत केवळ अमेरिका आणि चीन भारताच्या पुढे आहेत.

पारंपरिक इंटरनेट अॅप्सकडून 'AI' आणि 'डीप-टेक' कडे प्रवास

या अहवालातून भारतीय स्टार्टअप जगतात होत असलेला मोठा बदल दिसून येतो. पूर्वी केवळ ई-कॉमर्स किंवा कंझ्युमर-इंटरनेट अॅप्सचा बोलबाला असायचा. मात्र आता तंत्रज्ञान, एरोस्पेस आणि ग्रीन एनर्जी क्षेत्रातील कंपन्या वेगाने पुढे येत आहेत, १७ कंपन्यांसह फिनटेक हे सर्वात मोठे क्षेत्र ठरले आहे. अनुक्रमे १६ आणि १२ कंपन्यांसह हे गट दुसऱ्या व तिसऱ्या स्थानी आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI - ८ कंपन्या), इलेक्ट्रिक वाहने (EV - ८ कंपन्या), क्लीन-टेक (५ कंपन्या), आणि एरोस्पेस व संरक्षण (Aerospace & Defence - ५ कंपन्या) या क्षेत्रांमधील कंपन्यांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे.

बेंगळुरू अव्वल; मुंबई आणि दिल्ली-एनसीआरचाही मोठा वाटा

शहरनिहाय वर्गवारी पाहता, बेंगळुरू हे ३६ चीता कंपन्यांसह देशातील सर्वात मोठे स्टार्टअप केंद्र ठरले आहे.

बेंगळुरू: ३६ कंपन्या

दिल्ली-एनसीआर (NCR): २५ कंपन्या

मुंबई: १६ कंपन्या

या तीन मुख्य शहरांचा एकत्रित वाटा या यादीतील एकूण कंपन्यांपैकी ७०% इतका आहे.

प्रमुख गुंतवणूकदार आणि प्रसिद्ध चेहरे

'अॅक्सेल' (Accel) आणि 'पीक XV पार्टनर्स' (Peak XV Partners) यांनी प्रत्येकी १८ चीता कंपन्यांना पाठिंबा दिला असून त्या आघाडीवर आहेत. 'प्रेमजी इन्व्हेस्ट' (Premji Invest) हे ७ चीता कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करून टॉप-१० संस्थात्मक गुंतवणूकदारांच्या यादीत स्थान मिळवणारे पहिले कौटुंबिक फॅमिली ऑफिस ठरले आहे. आनंद चंद्रशेखरन यांनी सर्वाधिक ११ चीता कंपन्यांमध्ये वैयक्तिक गुंतवणूक केली आहे. त्यानंतर कुणाल शाह (८) आणि रमाकांत शर्मा (७) यांचा क्रमांक लागतो. झोमॅटोचे सह-संस्थापक दीपिंदर गोयल यांनी 'टेम्पल' (Temple) या आरोग्यसेवा उपक्रमाद्वारे, तर फार्मईझीच्या सह-संस्थापकांनी 'ऑलहोम' (AllHome) द्वारे या यादीत स्थान मिळवले आहे. याशिवाय, यादीतील १२ कंपन्यांमध्ये महिला संस्थापक आहेत.

यशाचा पुढचा टप्पा: 'गॅझेल' आणि 'युनिकॉर्न'

अहवालानुसार, गेल्या पाच वर्षांत 'चीता' श्रेणीतील ५२ कंपन्यांनी 'गॅझेल' (Gazelle - युनिकॉर्नच्या जवळ असलेला टप्पा) दर्जा मिळवला आहे, तर १५ कंपन्या थेट 'युनिकॉर्न' बनल्या आहेत. (उदा. स्कायरूट एरोस्पेस, स्क्वेअर यार्ड्स आणि अॅस्ट्रोटॉक). याशिवाय २०२६ मध्ये वेकफिट, कॅपिलरी टेक्नॉलॉजीज यांसारख्या ६ चीता कंपन्या सार्वजनिक बाजारात (शेअर बाजारात) यशस्वीपणे नोंदणीकृत झाल्या आहेत. हा अहवाल हेच सिद्ध करतो की, भारतीय संस्थापक केवळ तात्पुरत्या मूल्यांकनावर भर न देता शाश्वत व्यवसाय उभारणी आणि देशपातळीवर रोजगार निर्मितीच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहेत.